Mədəniyyət - Duzxeber.az https://duzxeber.az/ [shortrss] Bakıda daha bir tədbir başladı https://duzxeber.az/gundem/6970-bakida-daha-bir-tdbir-basladi.html https://duzxeber.az/gundem/6970-bakida-daha-bir-tdbir-basladi.html

Bakıda XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində I Türk Dünyası Bəstəkarlar İttifaqının Qurultayı keçirilir.

DuzXeber.az xəbər verir ki, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqında keçirilən qurultayda türk dövlətlərindən olan bəstəkar təşkilatlarının rəhbər şəxsləri, musiqişünaslar, mədəni-ictimai xadimlər və media mənsublar iştirak edir.

Qurultay çərçivəsində türk dövlətlərinin musiqi sahəsində ortaq layihələrinin, perspektivlərinin müzakirəsi nəzərdə tutulur

Xatırladaq ki, ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalının açılış mərasimi keçirilib. Festival sentyabrın 30-dək davam edəcək. Bu çərçivədə müxtəlif konsertlər və musiqi tədbirlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulub.

Bakıda XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində I Türk Dünyası Bəstəkarlar İttifaqının Qurultayı keçirilir.

DuzXeber.az xəbər verir ki, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqında keçirilən qurultayda türk dövlətlərindən olan bəstəkar təşkilatlarının rəhbər şəxsləri, musiqişünaslar, mədəni-ictimai xadimlər və media mənsublar iştirak edir.

Qurultay çərçivəsində türk dövlətlərinin musiqi sahəsində ortaq layihələrinin, perspektivlərinin müzakirəsi nəzərdə tutulur

Xatırladaq ki, ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalının açılış mərasimi keçirilib. Festival sentyabrın 30-dək davam edəcək. Bu çərçivədə müxtəlif konsertlər və musiqi tədbirlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulub.

]]> Gündəm, Cəmiyyət, Mədəniyyət metin Sat, 19 Sep 2026 12:00:33 +0400 [/shortrss] [fullrss] Bakıda daha bir tədbir başladı https://duzxeber.az/gundem/6970-bakida-daha-bir-tdbir-basladi.html https://duzxeber.az/gundem/6970-bakida-daha-bir-tdbir-basladi.html

Bakıda XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində I Türk Dünyası Bəstəkarlar İttifaqının Qurultayı keçirilir.

DuzXeber.az xəbər verir ki, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqında keçirilən qurultayda türk dövlətlərindən olan bəstəkar təşkilatlarının rəhbər şəxsləri, musiqişünaslar, mədəni-ictimai xadimlər və media mənsublar iştirak edir.

Qurultay çərçivəsində türk dövlətlərinin musiqi sahəsində ortaq layihələrinin, perspektivlərinin müzakirəsi nəzərdə tutulur

Xatırladaq ki, ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalının açılış mərasimi keçirilib. Festival sentyabrın 30-dək davam edəcək. Bu çərçivədə müxtəlif konsertlər və musiqi tədbirlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulub.

]]>

Bakıda XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində I Türk Dünyası Bəstəkarlar İttifaqının Qurultayı keçirilir.

DuzXeber.az xəbər verir ki, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqında keçirilən qurultayda türk dövlətlərindən olan bəstəkar təşkilatlarının rəhbər şəxsləri, musiqişünaslar, mədəni-ictimai xadimlər və media mənsublar iştirak edir.

Qurultay çərçivəsində türk dövlətlərinin musiqi sahəsində ortaq layihələrinin, perspektivlərinin müzakirəsi nəzərdə tutulur

Xatırladaq ki, ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalının açılış mərasimi keçirilib. Festival sentyabrın 30-dək davam edəcək. Bu çərçivədə müxtəlif konsertlər və musiqi tədbirlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulub.

]]> metin Sat, 19 Sep 2026 12:00:33 +0400 [/fullrss] [yandexrss] Bakıda daha bir tədbir başladı https://duzxeber.az/gundem/6970-bakida-daha-bir-tdbir-basladi.html

Bakıda XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində I Türk Dünyası Bəstəkarlar İttifaqının Qurultayı keçirilir.

DuzXeber.az xəbər verir ki, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqında keçirilən qurultayda türk dövlətlərindən olan bəstəkar təşkilatlarının rəhbər şəxsləri, musiqişünaslar, mədəni-ictimai xadimlər və media mənsublar iştirak edir.

Qurultay çərçivəsində türk dövlətlərinin musiqi sahəsində ortaq layihələrinin, perspektivlərinin müzakirəsi nəzərdə tutulur

Xatırladaq ki, ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalının açılış mərasimi keçirilib. Festival sentyabrın 30-dək davam edəcək. Bu çərçivədə müxtəlif konsertlər və musiqi tədbirlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulub.

 Gündəm, Cəmiyyət, Mədəniyyət Sat, 19 Sep 2026 12:00:33 +0400

Bakıda XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində I Türk Dünyası Bəstəkarlar İttifaqının Qurultayı keçirilir.

DuzXeber.az xəbər verir ki, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqında keçirilən qurultayda türk dövlətlərindən olan bəstəkar təşkilatlarının rəhbər şəxsləri, musiqişünaslar, mədəni-ictimai xadimlər və media mənsublar iştirak edir.

Qurultay çərçivəsində türk dövlətlərinin musiqi sahəsində ortaq layihələrinin, perspektivlərinin müzakirəsi nəzərdə tutulur

Xatırladaq ki, ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalının açılış mərasimi keçirilib. Festival sentyabrın 30-dək davam edəcək. Bu çərçivədə müxtəlif konsertlər və musiqi tədbirlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulub.

Bakıda XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində I Türk Dünyası Bəstəkarlar İttifaqının Qurultayı keçirilir.

DuzXeber.az xəbər verir ki, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqında keçirilən qurultayda türk dövlətlərindən olan bəstəkar təşkilatlarının rəhbər şəxsləri, musiqişünaslar, mədəni-ictimai xadimlər və media mənsublar iştirak edir.

Qurultay çərçivəsində türk dövlətlərinin musiqi sahəsində ortaq layihələrinin, perspektivlərinin müzakirəsi nəzərdə tutulur

Xatırladaq ki, ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalının açılış mərasimi keçirilib. Festival sentyabrın 30-dək davam edəcək. Bu çərçivədə müxtəlif konsertlər və musiqi tədbirlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulub.

]]> [/yandexrss][shortrss] 18 SENTYABR... MİLLİ MUSİQİ GÜNÜDÜR - Həm də Üzeyirin günü... https://duzxeber.az/gundem/6953-18-sentyabr-milli-musiqi-gunudur-hm-d-uzeyirin-gunu.html https://duzxeber.az/gundem/6953-18-sentyabr-milli-musiqi-gunudur-hm-d-uzeyirin-gunu.html

Sentyabrın 18-də Azərbaycan xalqının dahi oğlu, musiqi mədəniyyətimizin korifeyi Üzeyir Hacıbəylinin doğum günüdür.

DuzXeber.az xəbər verir ki, 1995-ci ildə isə ümummilli lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə dahi bəstəkarın anadan olmasının 110 illik yubileyi ərəfəsində 18 sentyabrın Milli Musiqi Günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.

Həmin gün sadəcə musiqisevərlərin yox, həm də xalqımızın bayramıdır. Böyük bəstəkarın ad gününün bayram kimi qeyd edilməsi ənənəsinin əsasını maestro Niyazi qoyub. Görkəmli bəstəkar və dirijor Niyazi Üzeyir bəyin vəfatından sonra hər il bu günü qeyd edərmiş.

Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli 1885-ci il sentyabrın 18-də Şuşada anadan olub. O,dünya şöhrətli bəstəkar, görkəmli musiqişünas alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938), Stalin mükafatı laureatı (1941), “Lenin Ordeni” və “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni laureatı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), professor (1940), Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938-1948), Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928-1929, 1939-1948), Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunun direktoru (1945-1948) olub.

 Sentyabrın 18-də Azərbaycan xalqının dahi oğlu, musiqi mədəniyyətimizin korifeyi Üzeyir Hacıbəylinin doğum günüdür.

DuzXeber.az xəbər verir ki, 1995-ci ildə isə ümummilli lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə dahi bəstəkarın anadan olmasının 110 illik yubileyi ərəfəsində 18 sentyabrın Milli Musiqi Günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.

Həmin gün sadəcə musiqisevərlərin yox, həm də xalqımızın bayramıdır. Böyük bəstəkarın ad gününün bayram kimi qeyd edilməsi ənənəsinin əsasını maestro Niyazi qoyub. Görkəmli bəstəkar və dirijor Niyazi Üzeyir bəyin vəfatından sonra hər il bu günü qeyd edərmiş.

Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli 1885-ci il sentyabrın 18-də Şuşada anadan olub. O,dünya şöhrətli bəstəkar, görkəmli musiqişünas alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938), Stalin mükafatı laureatı (1941), “Lenin Ordeni” və “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni laureatı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), professor (1940), Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938-1948), Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928-1929, 1939-1948), Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunun direktoru (1945-1948) olub.

]]> Gündəm, Mədəniyyət metin Fri, 18 Sep 2026 17:00:43 +0400 [/shortrss] [fullrss] 18 SENTYABR... MİLLİ MUSİQİ GÜNÜDÜR - Həm də Üzeyirin günü... https://duzxeber.az/gundem/6953-18-sentyabr-milli-musiqi-gunudur-hm-d-uzeyirin-gunu.html https://duzxeber.az/gundem/6953-18-sentyabr-milli-musiqi-gunudur-hm-d-uzeyirin-gunu.html Sentyabrın 18-də Azərbaycan xalqının dahi oğlu, musiqi mədəniyyətimizin korifeyi Üzeyir Hacıbəylinin doğum günüdür.

DuzXeber.az xəbər verir ki, 1995-ci ildə isə ümummilli lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə dahi bəstəkarın anadan olmasının 110 illik yubileyi ərəfəsində 18 sentyabrın Milli Musiqi Günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.

Həmin gün sadəcə musiqisevərlərin yox, həm də xalqımızın bayramıdır. Böyük bəstəkarın ad gününün bayram kimi qeyd edilməsi ənənəsinin əsasını maestro Niyazi qoyub. Görkəmli bəstəkar və dirijor Niyazi Üzeyir bəyin vəfatından sonra hər il bu günü qeyd edərmiş.

Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli 1885-ci il sentyabrın 18-də Şuşada anadan olub. O,dünya şöhrətli bəstəkar, görkəmli musiqişünas alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938), Stalin mükafatı laureatı (1941), “Lenin Ordeni” və “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni laureatı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), professor (1940), Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938-1948), Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928-1929, 1939-1948), Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunun direktoru (1945-1948) olub.

]]> Sentyabrın 18-də Azərbaycan xalqının dahi oğlu, musiqi mədəniyyətimizin korifeyi Üzeyir Hacıbəylinin doğum günüdür.

DuzXeber.az xəbər verir ki, 1995-ci ildə isə ümummilli lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə dahi bəstəkarın anadan olmasının 110 illik yubileyi ərəfəsində 18 sentyabrın Milli Musiqi Günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.

Həmin gün sadəcə musiqisevərlərin yox, həm də xalqımızın bayramıdır. Böyük bəstəkarın ad gününün bayram kimi qeyd edilməsi ənənəsinin əsasını maestro Niyazi qoyub. Görkəmli bəstəkar və dirijor Niyazi Üzeyir bəyin vəfatından sonra hər il bu günü qeyd edərmiş.

Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli 1885-ci il sentyabrın 18-də Şuşada anadan olub. O,dünya şöhrətli bəstəkar, görkəmli musiqişünas alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938), Stalin mükafatı laureatı (1941), “Lenin Ordeni” və “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni laureatı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), professor (1940), Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938-1948), Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928-1929, 1939-1948), Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunun direktoru (1945-1948) olub.

]]> metin Fri, 18 Sep 2026 17:00:43 +0400 [/fullrss] [yandexrss] 18 SENTYABR... MİLLİ MUSİQİ GÜNÜDÜR - Həm də Üzeyirin günü... https://duzxeber.az/gundem/6953-18-sentyabr-milli-musiqi-gunudur-hm-d-uzeyirin-gunu.html

Sentyabrın 18-də Azərbaycan xalqının dahi oğlu, musiqi mədəniyyətimizin korifeyi Üzeyir Hacıbəylinin doğum günüdür.

DuzXeber.az xəbər verir ki, 1995-ci ildə isə ümummilli lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə dahi bəstəkarın anadan olmasının 110 illik yubileyi ərəfəsində 18 sentyabrın Milli Musiqi Günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.

Həmin gün sadəcə musiqisevərlərin yox, həm də xalqımızın bayramıdır. Böyük bəstəkarın ad gününün bayram kimi qeyd edilməsi ənənəsinin əsasını maestro Niyazi qoyub. Görkəmli bəstəkar və dirijor Niyazi Üzeyir bəyin vəfatından sonra hər il bu günü qeyd edərmiş.

Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli 1885-ci il sentyabrın 18-də Şuşada anadan olub. O,dünya şöhrətli bəstəkar, görkəmli musiqişünas alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938), Stalin mükafatı laureatı (1941), “Lenin Ordeni” və “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni laureatı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), professor (1940), Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938-1948), Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928-1929, 1939-1948), Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunun direktoru (1945-1948) olub.

 Gündəm, Mədəniyyət Fri, 18 Sep 2026 17:00:43 +0400

Sentyabrın 18-də Azərbaycan xalqının dahi oğlu, musiqi mədəniyyətimizin korifeyi Üzeyir Hacıbəylinin doğum günüdür.

DuzXeber.az xəbər verir ki, 1995-ci ildə isə ümummilli lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə dahi bəstəkarın anadan olmasının 110 illik yubileyi ərəfəsində 18 sentyabrın Milli Musiqi Günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.

Həmin gün sadəcə musiqisevərlərin yox, həm də xalqımızın bayramıdır. Böyük bəstəkarın ad gününün bayram kimi qeyd edilməsi ənənəsinin əsasını maestro Niyazi qoyub. Görkəmli bəstəkar və dirijor Niyazi Üzeyir bəyin vəfatından sonra hər il bu günü qeyd edərmiş.

Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli 1885-ci il sentyabrın 18-də Şuşada anadan olub. O,dünya şöhrətli bəstəkar, görkəmli musiqişünas alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938), Stalin mükafatı laureatı (1941), “Lenin Ordeni” və “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni laureatı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), professor (1940), Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938-1948), Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928-1929, 1939-1948), Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunun direktoru (1945-1948) olub.

 Sentyabrın 18-də Azərbaycan xalqının dahi oğlu, musiqi mədəniyyətimizin korifeyi Üzeyir Hacıbəylinin doğum günüdür.

DuzXeber.az xəbər verir ki, 1995-ci ildə isə ümummilli lider Heydər Əliyevin fərmanı ilə dahi bəstəkarın anadan olmasının 110 illik yubileyi ərəfəsində 18 sentyabrın Milli Musiqi Günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.

Həmin gün sadəcə musiqisevərlərin yox, həm də xalqımızın bayramıdır. Böyük bəstəkarın ad gününün bayram kimi qeyd edilməsi ənənəsinin əsasını maestro Niyazi qoyub. Görkəmli bəstəkar və dirijor Niyazi Üzeyir bəyin vəfatından sonra hər il bu günü qeyd edərmiş.

Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli 1885-ci il sentyabrın 18-də Şuşada anadan olub. O,dünya şöhrətli bəstəkar, görkəmli musiqişünas alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1935), SSRİ xalq artisti (1938), Stalin mükafatı laureatı (1941), “Lenin Ordeni” və “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni laureatı, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının akademiki (1945), professor (1940), Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938-1948), Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru (1928-1929, 1939-1948), Azərbaycan EA İncəsənət İnstitutunun direktoru (1945-1948) olub.

]]> [/yandexrss][shortrss] Xumar Qədimovanın adından yalan elan yayıldı - XƏBƏRDARLIQ https://duzxeber.az/gundem/6634-xumar-qdimovanin-adindan-yalan-elan-yayildi-xbrdarliq.html https://duzxeber.az/gundem/6634-xumar-qdimovanin-adindan-yalan-elan-yayildi-xbrdarliq.html Əməkdar artist Xumar Qədimovanın adından dələduzluq edilib.
DuzXeber.az xəbər verir ki, məkanlardan birinin sosial media hesabında müğənninin sentyabrın 11-də həmin yerdə çıxış edəcəyi ilə bağlı anons paylaşılıb.
Bununla bağlı Xumar Qədimovanın sosial şəbəkə hesabında açıqlama yayılıb. Bildirilib ki, sənətçinin sentyabrın 11-də heç bir məkanda çıxışı nəzərdə tutulmayıb.
“Dostlar, diqqət! 11.09.2026 tarixində dəyərli Xumar Qədimovanın heç bir məkanda səhnə çıxışı olmayacaq. Bu tarixlə bağlı bizim tərəfimizdən paylaşılmayan anons və elanlara rast gəlsəniz, inanmayın. Çünki hər anons doğru xəbər, hər vəd isə gerçək proqram demək deyil” deyə, açıqlamada qeyd olunub.(Publika.az)

 Əməkdar artist Xumar Qədimovanın adından dələduzluq edilib.
DuzXeber.az xəbər verir ki, məkanlardan birinin sosial media hesabında müğənninin sentyabrın 11-də həmin yerdə çıxış edəcəyi ilə bağlı anons paylaşılıb.
Bununla bağlı Xumar Qədimovanın sosial şəbəkə hesabında açıqlama yayılıb. Bildirilib ki, sənətçinin sentyabrın 11-də heç bir məkanda çıxışı nəzərdə tutulmayıb.
“Dostlar, diqqət! 11.09.2026 tarixində dəyərli Xumar Qədimovanın heç bir məkanda səhnə çıxışı olmayacaq. Bu tarixlə bağlı bizim tərəfimizdən paylaşılmayan anons və elanlara rast gəlsəniz, inanmayın. Çünki hər anons doğru xəbər, hər vəd isə gerçək proqram demək deyil” deyə, açıqlamada qeyd olunub.(Publika.az)

]]> Gündəm, Mədəniyyət, Üst xəbər metin Wed, 09 Sep 2026 13:30:06 +0400 [/shortrss] [fullrss] Xumar Qədimovanın adından yalan elan yayıldı - XƏBƏRDARLIQ https://duzxeber.az/gundem/6634-xumar-qdimovanin-adindan-yalan-elan-yayildi-xbrdarliq.html https://duzxeber.az/gundem/6634-xumar-qdimovanin-adindan-yalan-elan-yayildi-xbrdarliq.html Əməkdar artist Xumar Qədimovanın adından dələduzluq edilib.
DuzXeber.az xəbər verir ki, məkanlardan birinin sosial media hesabında müğənninin sentyabrın 11-də həmin yerdə çıxış edəcəyi ilə bağlı anons paylaşılıb.
Bununla bağlı Xumar Qədimovanın sosial şəbəkə hesabında açıqlama yayılıb. Bildirilib ki, sənətçinin sentyabrın 11-də heç bir məkanda çıxışı nəzərdə tutulmayıb.
“Dostlar, diqqət! 11.09.2026 tarixində dəyərli Xumar Qədimovanın heç bir məkanda səhnə çıxışı olmayacaq. Bu tarixlə bağlı bizim tərəfimizdən paylaşılmayan anons və elanlara rast gəlsəniz, inanmayın. Çünki hər anons doğru xəbər, hər vəd isə gerçək proqram demək deyil” deyə, açıqlamada qeyd olunub.(Publika.az)

]]> Əməkdar artist Xumar Qədimovanın adından dələduzluq edilib.
DuzXeber.az xəbər verir ki, məkanlardan birinin sosial media hesabında müğənninin sentyabrın 11-də həmin yerdə çıxış edəcəyi ilə bağlı anons paylaşılıb.
Bununla bağlı Xumar Qədimovanın sosial şəbəkə hesabında açıqlama yayılıb. Bildirilib ki, sənətçinin sentyabrın 11-də heç bir məkanda çıxışı nəzərdə tutulmayıb.
“Dostlar, diqqət! 11.09.2026 tarixində dəyərli Xumar Qədimovanın heç bir məkanda səhnə çıxışı olmayacaq. Bu tarixlə bağlı bizim tərəfimizdən paylaşılmayan anons və elanlara rast gəlsəniz, inanmayın. Çünki hər anons doğru xəbər, hər vəd isə gerçək proqram demək deyil” deyə, açıqlamada qeyd olunub.(Publika.az)

]]> metin Wed, 09 Sep 2026 13:30:06 +0400 [/fullrss] [yandexrss] Xumar Qədimovanın adından yalan elan yayıldı - XƏBƏRDARLIQ https://duzxeber.az/gundem/6634-xumar-qdimovanin-adindan-yalan-elan-yayildi-xbrdarliq.html Əməkdar artist Xumar Qədimovanın adından dələduzluq edilib.
DuzXeber.az xəbər verir ki, məkanlardan birinin sosial media hesabında müğənninin sentyabrın 11-də həmin yerdə çıxış edəcəyi ilə bağlı anons paylaşılıb.
Bununla bağlı Xumar Qədimovanın sosial şəbəkə hesabında açıqlama yayılıb. Bildirilib ki, sənətçinin sentyabrın 11-də heç bir məkanda çıxışı nəzərdə tutulmayıb.
“Dostlar, diqqət! 11.09.2026 tarixində dəyərli Xumar Qədimovanın heç bir məkanda səhnə çıxışı olmayacaq. Bu tarixlə bağlı bizim tərəfimizdən paylaşılmayan anons və elanlara rast gəlsəniz, inanmayın. Çünki hər anons doğru xəbər, hər vəd isə gerçək proqram demək deyil” deyə, açıqlamada qeyd olunub.(Publika.az)

 Gündəm, Mədəniyyət, Üst xəbər Wed, 09 Sep 2026 13:30:06 +0400 Əməkdar artist Xumar Qədimovanın adından dələduzluq edilib.
DuzXeber.az xəbər verir ki, məkanlardan birinin sosial media hesabında müğənninin sentyabrın 11-də həmin yerdə çıxış edəcəyi ilə bağlı anons paylaşılıb.
Bununla bağlı Xumar Qədimovanın sosial şəbəkə hesabında açıqlama yayılıb. Bildirilib ki, sənətçinin sentyabrın 11-də heç bir məkanda çıxışı nəzərdə tutulmayıb.
“Dostlar, diqqət! 11.09.2026 tarixində dəyərli Xumar Qədimovanın heç bir məkanda səhnə çıxışı olmayacaq. Bu tarixlə bağlı bizim tərəfimizdən paylaşılmayan anons və elanlara rast gəlsəniz, inanmayın. Çünki hər anons doğru xəbər, hər vəd isə gerçək proqram demək deyil” deyə, açıqlamada qeyd olunub.(Publika.az)

 Əməkdar artist Xumar Qədimovanın adından dələduzluq edilib.
DuzXeber.az xəbər verir ki, məkanlardan birinin sosial media hesabında müğənninin sentyabrın 11-də həmin yerdə çıxış edəcəyi ilə bağlı anons paylaşılıb.
Bununla bağlı Xumar Qədimovanın sosial şəbəkə hesabında açıqlama yayılıb. Bildirilib ki, sənətçinin sentyabrın 11-də heç bir məkanda çıxışı nəzərdə tutulmayıb.
“Dostlar, diqqət! 11.09.2026 tarixində dəyərli Xumar Qədimovanın heç bir məkanda səhnə çıxışı olmayacaq. Bu tarixlə bağlı bizim tərəfimizdən paylaşılmayan anons və elanlara rast gəlsəniz, inanmayın. Çünki hər anons doğru xəbər, hər vəd isə gerçək proqram demək deyil” deyə, açıqlamada qeyd olunub.(Publika.az)

]]> [/yandexrss][shortrss] İlham Mirzəyevin vəziyyəti ağırdır https://duzxeber.az/gundem/6576-ilham-mirzyevin-vziyyti-agirdir.html https://duzxeber.az/gundem/6576-ilham-mirzyevin-vziyyti-agirdir.html DuzXeber.az: Teleaparıcı İlham Mirzəyevin vəziyyəti açıqlanıb.
Mərkəzi Klinikadan bildirilib ki, hazirda xəstənin vəziyyəti ağırdır.
“Xəstə sol mədəciyin ön divarının miokard infarktı, kardiogen şok vəziyyətində qəbul olunub. Angioplastika icra olunub və stent implantasiya edilib. Hazırda xəstənin vəziyyəti ağır stabil olaraq qalır. Kardioreanimasiya şöbəsində kompleks müalicəsi davam etdirilir”, – açıqlamada qeyd olunub.
Xatırladaq ki, İ.Mirzəyev daha əvvəl sosial şəbəkə hesabında paylaşım edərək hallalaşmış və hər kəsdən onun üçün dua etmələrini xahiş etmişdi.(tribuna.az) DuzXeber.az: Teleaparıcı İlham Mirzəyevin vəziyyəti açıqlanıb.
Mərkəzi Klinikadan bildirilib ki, hazirda xəstənin vəziyyəti ağırdır.
“Xəstə sol mədəciyin ön divarının miokard infarktı, kardiogen şok vəziyyətində qəbul olunub. Angioplastika icra olunub və stent implantasiya edilib. Hazırda xəstənin vəziyyəti ağır stabil olaraq qalır. Kardioreanimasiya şöbəsində kompleks müalicəsi davam etdirilir”, – açıqlamada qeyd olunub.
Xatırladaq ki, İ.Mirzəyev daha əvvəl sosial şəbəkə hesabında paylaşım edərək hallalaşmış və hər kəsdən onun üçün dua etmələrini xahiş etmişdi.(tribuna.az)]]> Gündəm, Hadisə, Mədəniyyət metin Mon, 07 Sep 2026 17:15:51 +0400 [/shortrss] [fullrss] İlham Mirzəyevin vəziyyəti ağırdır https://duzxeber.az/gundem/6576-ilham-mirzyevin-vziyyti-agirdir.html https://duzxeber.az/gundem/6576-ilham-mirzyevin-vziyyti-agirdir.html DuzXeber.az: Teleaparıcı İlham Mirzəyevin vəziyyəti açıqlanıb.
Mərkəzi Klinikadan bildirilib ki, hazirda xəstənin vəziyyəti ağırdır.
“Xəstə sol mədəciyin ön divarının miokard infarktı, kardiogen şok vəziyyətində qəbul olunub. Angioplastika icra olunub və stent implantasiya edilib. Hazırda xəstənin vəziyyəti ağır stabil olaraq qalır. Kardioreanimasiya şöbəsində kompleks müalicəsi davam etdirilir”, – açıqlamada qeyd olunub.
Xatırladaq ki, İ.Mirzəyev daha əvvəl sosial şəbəkə hesabında paylaşım edərək hallalaşmış və hər kəsdən onun üçün dua etmələrini xahiş etmişdi.(tribuna.az)]]> DuzXeber.az: Teleaparıcı İlham Mirzəyevin vəziyyəti açıqlanıb.
Mərkəzi Klinikadan bildirilib ki, hazirda xəstənin vəziyyəti ağırdır.
“Xəstə sol mədəciyin ön divarının miokard infarktı, kardiogen şok vəziyyətində qəbul olunub. Angioplastika icra olunub və stent implantasiya edilib. Hazırda xəstənin vəziyyəti ağır stabil olaraq qalır. Kardioreanimasiya şöbəsində kompleks müalicəsi davam etdirilir”, – açıqlamada qeyd olunub.
Xatırladaq ki, İ.Mirzəyev daha əvvəl sosial şəbəkə hesabında paylaşım edərək hallalaşmış və hər kəsdən onun üçün dua etmələrini xahiş etmişdi.(tribuna.az)]]> metin Mon, 07 Sep 2026 17:15:51 +0400 [/fullrss] [yandexrss] İlham Mirzəyevin vəziyyəti ağırdır https://duzxeber.az/gundem/6576-ilham-mirzyevin-vziyyti-agirdir.html DuzXeber.az: Teleaparıcı İlham Mirzəyevin vəziyyəti açıqlanıb.
Mərkəzi Klinikadan bildirilib ki, hazirda xəstənin vəziyyəti ağırdır.
“Xəstə sol mədəciyin ön divarının miokard infarktı, kardiogen şok vəziyyətində qəbul olunub. Angioplastika icra olunub və stent implantasiya edilib. Hazırda xəstənin vəziyyəti ağır stabil olaraq qalır. Kardioreanimasiya şöbəsində kompleks müalicəsi davam etdirilir”, – açıqlamada qeyd olunub.
Xatırladaq ki, İ.Mirzəyev daha əvvəl sosial şəbəkə hesabında paylaşım edərək hallalaşmış və hər kəsdən onun üçün dua etmələrini xahiş etmişdi.(tribuna.az) Gündəm, Hadisə, Mədəniyyət Mon, 07 Sep 2026 17:15:51 +0400 DuzXeber.az: Teleaparıcı İlham Mirzəyevin vəziyyəti açıqlanıb.
Mərkəzi Klinikadan bildirilib ki, hazirda xəstənin vəziyyəti ağırdır.
“Xəstə sol mədəciyin ön divarının miokard infarktı, kardiogen şok vəziyyətində qəbul olunub. Angioplastika icra olunub və stent implantasiya edilib. Hazırda xəstənin vəziyyəti ağır stabil olaraq qalır. Kardioreanimasiya şöbəsində kompleks müalicəsi davam etdirilir”, – açıqlamada qeyd olunub.
Xatırladaq ki, İ.Mirzəyev daha əvvəl sosial şəbəkə hesabında paylaşım edərək hallalaşmış və hər kəsdən onun üçün dua etmələrini xahiş etmişdi.(tribuna.az) DuzXeber.az: Teleaparıcı İlham Mirzəyevin vəziyyəti açıqlanıb.
Mərkəzi Klinikadan bildirilib ki, hazirda xəstənin vəziyyəti ağırdır.
“Xəstə sol mədəciyin ön divarının miokard infarktı, kardiogen şok vəziyyətində qəbul olunub. Angioplastika icra olunub və stent implantasiya edilib. Hazırda xəstənin vəziyyəti ağır stabil olaraq qalır. Kardioreanimasiya şöbəsində kompleks müalicəsi davam etdirilir”, – açıqlamada qeyd olunub.
Xatırladaq ki, İ.Mirzəyev daha əvvəl sosial şəbəkə hesabında paylaşım edərək hallalaşmış və hər kəsdən onun üçün dua etmələrini xahiş etmişdi.(tribuna.az)]]> [/yandexrss][shortrss] “Ya bəhanədir, ya da həqiqətən...” – Yaşar Nurinin xanımından ETİRAZ https://duzxeber.az/gundem/6450-ya-bhandir-ya-da-hqiqtn-yasar-nurinin-xanimindan-etiraz.html https://duzxeber.az/gundem/6450-ya-bhandir-ya-da-hqiqtn-yasar-nurinin-xanimindan-etiraz.html Bu gün mərhum Xalq artisti Yaşar Nurinin 75 illik yubileyidir. O, 1951-ci il sentyabrın 3-də Bakıda tanınmış aktyor Məmmədsadıq Nuriyevin ailəsində dünyaya gəlib. Səhnəyə ilk dəfə 11 yaşında ADMKT-də “Toy kimindir?” (dramaturq Məhərrəm Əlizadə) tamaşasında Tapdıq rolunda çıxıb. Teatr aktyoru kimi görkəmli sənətkar olan Yaşar Nuri həm də məşhur kino ustası olub. 50-yə yaxın bədii filmə çəkilib, Azərbaycan Dövlət Televiziyasında hazırlanmış yüzdən çox tamaşada, bədii kompozisiyada və satirik səhnəciklərdə iştirak edib.
DuzXeber.az: “Yaşarın sənət dostları zəng vurub danışmırlar. İndi elə zəmanədir ki, heç qohum da qohumla danışmır. Hərənin öz problemi var. Vaxtın olmaması ya bəhanədir, ya da həqiqətən də vaxtları yoxdur”.
Bunu “Yeni Sabaha” Yaşar Nurinin həyat yoldaşı Rəhimə Nuri deyib. O bildirib ki, mərhum həyat yoldaşının yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunmasını gözləyir:
“Ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrından zəng vurmuşdular. Bu gün saat 12-yə qalmış kollektiv Fəxri Xiyabanda Yaşar Nurinin məzarını ziyarət edəcək. Mən də ora gedəcəyəm. Bir də bildirdilər ki, sentyabrın 23-də “Dəli yığıncağı” tamaşası səhnəyə qoyulacaq. Yaşar orada “Sərsəm Salman” obrazını canlandırmışdı. Həmin tamaşa da ona ithaf olunacaq. Bunlar onların Yaşarla bağlı ilk görüşləridir.
Bu gün ad günüdür, amma o demək deyil ki, hansısa tədbiri mütləq bu gün etsinlər. Amma gözləyirəm. Dövlət səviyyəsində keçirilsə, yaxşı olar. Gözləyək, görək necə olur”.
Xatırladaq ki, Yaşar Nuri 1975-ci il noyabrın 28-də Rəhimə Nuri ilə ailə həyatı qurub. Onların bu evlilikdən iki qızı dünyaya gəlib. Ülviyyə Yaşarqızı 2025-ci ildə ürək çatışmazlığından vəfat edib. Ülkər Nuri isə müğənniliklə məşğuldur.
Qeyd edək ki, Yaşar Nuri uzun sürən xəstəlikdən sonra 22 noyabr 2012-ci ildə Mərkəzi Gömrük Hospitalında vəfat edib.(DİA-AZ) Bu gün mərhum Xalq artisti Yaşar Nurinin 75 illik yubileyidir. O, 1951-ci il sentyabrın 3-də Bakıda tanınmış aktyor Məmmədsadıq Nuriyevin ailəsində dünyaya gəlib. Səhnəyə ilk dəfə 11 yaşında ADMKT-də “Toy kimindir?” (dramaturq Məhərrəm Əlizadə) tamaşasında Tapdıq rolunda çıxıb. Teatr aktyoru kimi görkəmli sənətkar olan Yaşar Nuri həm də məşhur kino ustası olub. 50-yə yaxın bədii filmə çəkilib, Azərbaycan Dövlət Televiziyasında hazırlanmış yüzdən çox tamaşada, bədii kompozisiyada və satirik səhnəciklərdə iştirak edib.
DuzXeber.az: “Yaşarın sənət dostları zəng vurub danışmırlar. İndi elə zəmanədir ki, heç qohum da qohumla danışmır. Hərənin öz problemi var. Vaxtın olmaması ya bəhanədir, ya da həqiqətən də vaxtları yoxdur”.
Bunu “Yeni Sabaha” Yaşar Nurinin həyat yoldaşı Rəhimə Nuri deyib. O bildirib ki, mərhum həyat yoldaşının yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunmasını gözləyir:
“Ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrından zəng vurmuşdular. Bu gün saat 12-yə qalmış kollektiv Fəxri Xiyabanda Yaşar Nurinin məzarını ziyarət edəcək. Mən də ora gedəcəyəm. Bir də bildirdilər ki, sentyabrın 23-də “Dəli yığıncağı” tamaşası səhnəyə qoyulacaq. Yaşar orada “Sərsəm Salman” obrazını canlandırmışdı. Həmin tamaşa da ona ithaf olunacaq. Bunlar onların Yaşarla bağlı ilk görüşləridir.
Bu gün ad günüdür, amma o demək deyil ki, hansısa tədbiri mütləq bu gün etsinlər. Amma gözləyirəm. Dövlət səviyyəsində keçirilsə, yaxşı olar. Gözləyək, görək necə olur”.
Xatırladaq ki, Yaşar Nuri 1975-ci il noyabrın 28-də Rəhimə Nuri ilə ailə həyatı qurub. Onların bu evlilikdən iki qızı dünyaya gəlib. Ülviyyə Yaşarqızı 2025-ci ildə ürək çatışmazlığından vəfat edib. Ülkər Nuri isə müğənniliklə məşğuldur.
Qeyd edək ki, Yaşar Nuri uzun sürən xəstəlikdən sonra 22 noyabr 2012-ci ildə Mərkəzi Gömrük Hospitalında vəfat edib.(DİA-AZ)]]> Gündəm, Mədəniyyət, Üst xəbər metin Thu, 03 Sep 2026 15:00:32 +0400 [/shortrss] [fullrss] “Ya bəhanədir, ya da həqiqətən...” – Yaşar Nurinin xanımından ETİRAZ https://duzxeber.az/gundem/6450-ya-bhandir-ya-da-hqiqtn-yasar-nurinin-xanimindan-etiraz.html https://duzxeber.az/gundem/6450-ya-bhandir-ya-da-hqiqtn-yasar-nurinin-xanimindan-etiraz.html Bu gün mərhum Xalq artisti Yaşar Nurinin 75 illik yubileyidir. O, 1951-ci il sentyabrın 3-də Bakıda tanınmış aktyor Məmmədsadıq Nuriyevin ailəsində dünyaya gəlib. Səhnəyə ilk dəfə 11 yaşında ADMKT-də “Toy kimindir?” (dramaturq Məhərrəm Əlizadə) tamaşasında Tapdıq rolunda çıxıb. Teatr aktyoru kimi görkəmli sənətkar olan Yaşar Nuri həm də məşhur kino ustası olub. 50-yə yaxın bədii filmə çəkilib, Azərbaycan Dövlət Televiziyasında hazırlanmış yüzdən çox tamaşada, bədii kompozisiyada və satirik səhnəciklərdə iştirak edib.
DuzXeber.az: “Yaşarın sənət dostları zəng vurub danışmırlar. İndi elə zəmanədir ki, heç qohum da qohumla danışmır. Hərənin öz problemi var. Vaxtın olmaması ya bəhanədir, ya da həqiqətən də vaxtları yoxdur”.
Bunu “Yeni Sabaha” Yaşar Nurinin həyat yoldaşı Rəhimə Nuri deyib. O bildirib ki, mərhum həyat yoldaşının yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunmasını gözləyir:
“Ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrından zəng vurmuşdular. Bu gün saat 12-yə qalmış kollektiv Fəxri Xiyabanda Yaşar Nurinin məzarını ziyarət edəcək. Mən də ora gedəcəyəm. Bir də bildirdilər ki, sentyabrın 23-də “Dəli yığıncağı” tamaşası səhnəyə qoyulacaq. Yaşar orada “Sərsəm Salman” obrazını canlandırmışdı. Həmin tamaşa da ona ithaf olunacaq. Bunlar onların Yaşarla bağlı ilk görüşləridir.
Bu gün ad günüdür, amma o demək deyil ki, hansısa tədbiri mütləq bu gün etsinlər. Amma gözləyirəm. Dövlət səviyyəsində keçirilsə, yaxşı olar. Gözləyək, görək necə olur”.
Xatırladaq ki, Yaşar Nuri 1975-ci il noyabrın 28-də Rəhimə Nuri ilə ailə həyatı qurub. Onların bu evlilikdən iki qızı dünyaya gəlib. Ülviyyə Yaşarqızı 2025-ci ildə ürək çatışmazlığından vəfat edib. Ülkər Nuri isə müğənniliklə məşğuldur.
Qeyd edək ki, Yaşar Nuri uzun sürən xəstəlikdən sonra 22 noyabr 2012-ci ildə Mərkəzi Gömrük Hospitalında vəfat edib.(DİA-AZ)]]> Bu gün mərhum Xalq artisti Yaşar Nurinin 75 illik yubileyidir. O, 1951-ci il sentyabrın 3-də Bakıda tanınmış aktyor Məmmədsadıq Nuriyevin ailəsində dünyaya gəlib. Səhnəyə ilk dəfə 11 yaşında ADMKT-də “Toy kimindir?” (dramaturq Məhərrəm Əlizadə) tamaşasında Tapdıq rolunda çıxıb. Teatr aktyoru kimi görkəmli sənətkar olan Yaşar Nuri həm də məşhur kino ustası olub. 50-yə yaxın bədii filmə çəkilib, Azərbaycan Dövlət Televiziyasında hazırlanmış yüzdən çox tamaşada, bədii kompozisiyada və satirik səhnəciklərdə iştirak edib.
DuzXeber.az: “Yaşarın sənət dostları zəng vurub danışmırlar. İndi elə zəmanədir ki, heç qohum da qohumla danışmır. Hərənin öz problemi var. Vaxtın olmaması ya bəhanədir, ya da həqiqətən də vaxtları yoxdur”.
Bunu “Yeni Sabaha” Yaşar Nurinin həyat yoldaşı Rəhimə Nuri deyib. O bildirib ki, mərhum həyat yoldaşının yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunmasını gözləyir:
“Ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrından zəng vurmuşdular. Bu gün saat 12-yə qalmış kollektiv Fəxri Xiyabanda Yaşar Nurinin məzarını ziyarət edəcək. Mən də ora gedəcəyəm. Bir də bildirdilər ki, sentyabrın 23-də “Dəli yığıncağı” tamaşası səhnəyə qoyulacaq. Yaşar orada “Sərsəm Salman” obrazını canlandırmışdı. Həmin tamaşa da ona ithaf olunacaq. Bunlar onların Yaşarla bağlı ilk görüşləridir.
Bu gün ad günüdür, amma o demək deyil ki, hansısa tədbiri mütləq bu gün etsinlər. Amma gözləyirəm. Dövlət səviyyəsində keçirilsə, yaxşı olar. Gözləyək, görək necə olur”.
Xatırladaq ki, Yaşar Nuri 1975-ci il noyabrın 28-də Rəhimə Nuri ilə ailə həyatı qurub. Onların bu evlilikdən iki qızı dünyaya gəlib. Ülviyyə Yaşarqızı 2025-ci ildə ürək çatışmazlığından vəfat edib. Ülkər Nuri isə müğənniliklə məşğuldur.
Qeyd edək ki, Yaşar Nuri uzun sürən xəstəlikdən sonra 22 noyabr 2012-ci ildə Mərkəzi Gömrük Hospitalında vəfat edib.(DİA-AZ)]]> metin Thu, 03 Sep 2026 15:00:32 +0400 [/fullrss] [yandexrss] “Ya bəhanədir, ya da həqiqətən...” – Yaşar Nurinin xanımından ETİRAZ https://duzxeber.az/gundem/6450-ya-bhandir-ya-da-hqiqtn-yasar-nurinin-xanimindan-etiraz.html Bu gün mərhum Xalq artisti Yaşar Nurinin 75 illik yubileyidir. O, 1951-ci il sentyabrın 3-də Bakıda tanınmış aktyor Məmmədsadıq Nuriyevin ailəsində dünyaya gəlib. Səhnəyə ilk dəfə 11 yaşında ADMKT-də “Toy kimindir?” (dramaturq Məhərrəm Əlizadə) tamaşasında Tapdıq rolunda çıxıb. Teatr aktyoru kimi görkəmli sənətkar olan Yaşar Nuri həm də məşhur kino ustası olub. 50-yə yaxın bədii filmə çəkilib, Azərbaycan Dövlət Televiziyasında hazırlanmış yüzdən çox tamaşada, bədii kompozisiyada və satirik səhnəciklərdə iştirak edib.
DuzXeber.az: “Yaşarın sənət dostları zəng vurub danışmırlar. İndi elə zəmanədir ki, heç qohum da qohumla danışmır. Hərənin öz problemi var. Vaxtın olmaması ya bəhanədir, ya da həqiqətən də vaxtları yoxdur”.
Bunu “Yeni Sabaha” Yaşar Nurinin həyat yoldaşı Rəhimə Nuri deyib. O bildirib ki, mərhum həyat yoldaşının yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunmasını gözləyir:
“Ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrından zəng vurmuşdular. Bu gün saat 12-yə qalmış kollektiv Fəxri Xiyabanda Yaşar Nurinin məzarını ziyarət edəcək. Mən də ora gedəcəyəm. Bir də bildirdilər ki, sentyabrın 23-də “Dəli yığıncağı” tamaşası səhnəyə qoyulacaq. Yaşar orada “Sərsəm Salman” obrazını canlandırmışdı. Həmin tamaşa da ona ithaf olunacaq. Bunlar onların Yaşarla bağlı ilk görüşləridir.
Bu gün ad günüdür, amma o demək deyil ki, hansısa tədbiri mütləq bu gün etsinlər. Amma gözləyirəm. Dövlət səviyyəsində keçirilsə, yaxşı olar. Gözləyək, görək necə olur”.
Xatırladaq ki, Yaşar Nuri 1975-ci il noyabrın 28-də Rəhimə Nuri ilə ailə həyatı qurub. Onların bu evlilikdən iki qızı dünyaya gəlib. Ülviyyə Yaşarqızı 2025-ci ildə ürək çatışmazlığından vəfat edib. Ülkər Nuri isə müğənniliklə məşğuldur.
Qeyd edək ki, Yaşar Nuri uzun sürən xəstəlikdən sonra 22 noyabr 2012-ci ildə Mərkəzi Gömrük Hospitalında vəfat edib.(DİA-AZ) Gündəm, Mədəniyyət, Üst xəbər Thu, 03 Sep 2026 15:00:32 +0400 Bu gün mərhum Xalq artisti Yaşar Nurinin 75 illik yubileyidir. O, 1951-ci il sentyabrın 3-də Bakıda tanınmış aktyor Məmmədsadıq Nuriyevin ailəsində dünyaya gəlib. Səhnəyə ilk dəfə 11 yaşında ADMKT-də “Toy kimindir?” (dramaturq Məhərrəm Əlizadə) tamaşasında Tapdıq rolunda çıxıb. Teatr aktyoru kimi görkəmli sənətkar olan Yaşar Nuri həm də məşhur kino ustası olub. 50-yə yaxın bədii filmə çəkilib, Azərbaycan Dövlət Televiziyasında hazırlanmış yüzdən çox tamaşada, bədii kompozisiyada və satirik səhnəciklərdə iştirak edib.
DuzXeber.az: “Yaşarın sənət dostları zəng vurub danışmırlar. İndi elə zəmanədir ki, heç qohum da qohumla danışmır. Hərənin öz problemi var. Vaxtın olmaması ya bəhanədir, ya da həqiqətən də vaxtları yoxdur”.
Bunu “Yeni Sabaha” Yaşar Nurinin həyat yoldaşı Rəhimə Nuri deyib. O bildirib ki, mərhum həyat yoldaşının yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunmasını gözləyir:
“Ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrından zəng vurmuşdular. Bu gün saat 12-yə qalmış kollektiv Fəxri Xiyabanda Yaşar Nurinin məzarını ziyarət edəcək. Mən də ora gedəcəyəm. Bir də bildirdilər ki, sentyabrın 23-də “Dəli yığıncağı” tamaşası səhnəyə qoyulacaq. Yaşar orada “Sərsəm Salman” obrazını canlandırmışdı. Həmin tamaşa da ona ithaf olunacaq. Bunlar onların Yaşarla bağlı ilk görüşləridir.
Bu gün ad günüdür, amma o demək deyil ki, hansısa tədbiri mütləq bu gün etsinlər. Amma gözləyirəm. Dövlət səviyyəsində keçirilsə, yaxşı olar. Gözləyək, görək necə olur”.
Xatırladaq ki, Yaşar Nuri 1975-ci il noyabrın 28-də Rəhimə Nuri ilə ailə həyatı qurub. Onların bu evlilikdən iki qızı dünyaya gəlib. Ülviyyə Yaşarqızı 2025-ci ildə ürək çatışmazlığından vəfat edib. Ülkər Nuri isə müğənniliklə məşğuldur.
Qeyd edək ki, Yaşar Nuri uzun sürən xəstəlikdən sonra 22 noyabr 2012-ci ildə Mərkəzi Gömrük Hospitalında vəfat edib.(DİA-AZ) Bu gün mərhum Xalq artisti Yaşar Nurinin 75 illik yubileyidir. O, 1951-ci il sentyabrın 3-də Bakıda tanınmış aktyor Məmmədsadıq Nuriyevin ailəsində dünyaya gəlib. Səhnəyə ilk dəfə 11 yaşında ADMKT-də “Toy kimindir?” (dramaturq Məhərrəm Əlizadə) tamaşasında Tapdıq rolunda çıxıb. Teatr aktyoru kimi görkəmli sənətkar olan Yaşar Nuri həm də məşhur kino ustası olub. 50-yə yaxın bədii filmə çəkilib, Azərbaycan Dövlət Televiziyasında hazırlanmış yüzdən çox tamaşada, bədii kompozisiyada və satirik səhnəciklərdə iştirak edib.
DuzXeber.az: “Yaşarın sənət dostları zəng vurub danışmırlar. İndi elə zəmanədir ki, heç qohum da qohumla danışmır. Hərənin öz problemi var. Vaxtın olmaması ya bəhanədir, ya da həqiqətən də vaxtları yoxdur”.
Bunu “Yeni Sabaha” Yaşar Nurinin həyat yoldaşı Rəhimə Nuri deyib. O bildirib ki, mərhum həyat yoldaşının yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd olunmasını gözləyir:
“Ötən gün Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrından zəng vurmuşdular. Bu gün saat 12-yə qalmış kollektiv Fəxri Xiyabanda Yaşar Nurinin məzarını ziyarət edəcək. Mən də ora gedəcəyəm. Bir də bildirdilər ki, sentyabrın 23-də “Dəli yığıncağı” tamaşası səhnəyə qoyulacaq. Yaşar orada “Sərsəm Salman” obrazını canlandırmışdı. Həmin tamaşa da ona ithaf olunacaq. Bunlar onların Yaşarla bağlı ilk görüşləridir.
Bu gün ad günüdür, amma o demək deyil ki, hansısa tədbiri mütləq bu gün etsinlər. Amma gözləyirəm. Dövlət səviyyəsində keçirilsə, yaxşı olar. Gözləyək, görək necə olur”.
Xatırladaq ki, Yaşar Nuri 1975-ci il noyabrın 28-də Rəhimə Nuri ilə ailə həyatı qurub. Onların bu evlilikdən iki qızı dünyaya gəlib. Ülviyyə Yaşarqızı 2025-ci ildə ürək çatışmazlığından vəfat edib. Ülkər Nuri isə müğənniliklə məşğuldur.
Qeyd edək ki, Yaşar Nuri uzun sürən xəstəlikdən sonra 22 noyabr 2012-ci ildə Mərkəzi Gömrük Hospitalında vəfat edib.(DİA-AZ)]]> [/yandexrss][shortrss] Hötenin "FauHötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i - Adəm İsmayıl BAKUVİ https://duzxeber.az/gundem/5855-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi.html https://duzxeber.az/gundem/5855-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi.html DuzXeber.az: Bəşəri şərin iki böyük bədii modeli - İnsan bəzən göylərdə şeytan axtarır, halbuki o, çox vaxt öz qəlbinin qapısını açanda onunla üz-üzə qalır. Dünya ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar müəyyən bir dövrün hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, zamanın fövqünə qalxaraq insanlığın əbədi suallarına çevrilirlər. Bu əsərlərdə hadisə süjetdən, qəhrəman isə adi ədəbi obraz olmaqdan çıxır; bütöv bir sivilizasiyanın vicdanını, qorxusunu, ehtirasını və mənəvi məsuliyyətini ifadə edən rəmzə çevrilir. Bəzən tarix elə bir səhnəyə çevrilir ki, orada insanlar İblisi axtarırlar. Göylərdə, qaranlıq mağaralarda, miflərin dərinliklərində... Halbuki böyük yazıçılar bizə başqa bir həqiqəti göstərirlər: İblis gizlənmir. O, insanın hakimiyyət ehtirasında, müharibə qərarında, nifrət dolu sözündə və vicdanını susdurduğu anda görünür. Məhz buna görə Höte "Faustun İblisi"ni yaratdı, Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini səhnəyə çıxardı. İohann Volfqanq Hötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i məhz belə əsərlərdəndir. Bu iki əsər müxtəlif zamanlarda, müxtəlif mədəni mühitlərdə, fərqli dini-fəlsəfi ənənələr daxilində yaranmışdır.
Höte Qərbi Avropanın maarifçilikdən romantizmə, klassisizmdən modern düşüncəyə keçdiyi böyük mənəvi sarsıntılar dövrünün sənətkarıdır. Hüseyn Cavid isə Şərqin parçalandığı, imperiyaların toqquşduğu, Birinci Dünya müharibəsinin insanı, dini, əxlaqı və mədəniyyəti qan içində qoyduğu bir zamanın romantik filosofudur. Höte "Faust" üzərində ömrünün böyük hissəsi boyunca çalışmış, əsəri dəfələrlə dəyişdirmiş və təkmilləşdirmişdir. "Faust"un birinci hissəsi 1808-ci ildə, ikinci hissəsi isə 1832-ci ildə nəşr olunmuşdur. Araşdırmalara görə, Hötenin bu mövzu üzərində işi altmış ilə yaxın davam etmişdir. Hüseyn Cavidin dördpərdəli mənzum faciəsi "İblis" isə 1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı ümumbəşəri fəlakətin içərisində meydana gəlmişdir. Ancaq bu əsərlərin böyüklüyü onların yazıldığı tarixlərdə deyil. Onların əsl zamanı insanın yarandığı gündən başlayır və insan nə qədər ki seçim edir, tamaha düşür, hakimiyyət arzulayır, həqiqəti axtarır, yanılır, günah işləyir və öz vicdanı qarşısında cavab verməyə məcbur olur.
Faust kabinetində (1829-cu ilə aid rəsm əsəri)


İblis obrazı niyə yarandı? İblis obrazı ədəbiyyatın yaratdığı təsadüfi bir xəyali varlıq deyil. O, insanlığın xeyir və şər haqqında düşünməyə başladığı ən qədim zamanlardan bəri dini mətnlərdə, miflərdə, əfsanələrdə, fəlsəfi sistemlərdə və bədii ədəbiyyatda müxtəlif adlarla meydana çıxmışdır. İnsan şərin haradan gəldiyini anlamağa çalışmışdır: Şər kainatın müstəqil qüvvəsidirmi? O, insanın xaricində, yoxsa daxilindəmi yaranır? İnsanı günaha çəkən görünməz bir varlıqdırmı, yoxsa həmin varlıq insanın ehtiraslarının, qorxularının, qürurunun və hakimiyyət istəyinin obrazlaşdırılmış ifadəsidir?

Qurani-Kərimdə İblisin faciəsinin başlanğıcı onun Adəmə səcdə etməkdən imtinası ilə bağlıdır. İblis itaətsizliyini özünü insandan üstün hesab etməsi ilə əsaslandırır: o, oddan, Adəm isə torpaqdan yaradılmışdır. "Əraf" surəsində bu etiraz təkcə itaətsizlik kimi deyil, mənşəyə əsaslanan təkəbbür, özünüüstünlük iddiası kimi təqdim edilir. "Bəqərə" surəsinin 34-cü ayəsində İblisin imtinası və təkəbbürü onun mənəvi süqutunun əsas səbəbi kimi göstərilir. "Kəhf" surəsinin 50-ci ayəsində isə onun cinlərdən olduğu və Rəbbinin əmrindən çıxdığı bildirilir. Burada şərin başlanğıcı sadəcə günah deyil, "mən ondan üstünəm" hökmüdür. Bu düşüncə insan tarixində saysız-hesabsız fəlakətlərin mənəvi düsturuna çevrilmişdir. Bir insanın digərindən, bir xalqın başqa xalqdan, bir irqin digər irqdən, bir məzhəbin başqa məzhəbdən, bir dövlətin bütün dünyadan üstün olduğuna inanması İblisin qədim iddiasının tarixi formalarda təkrarlanmasıdır. İblis əvvəlcə "mən üstünəm" deyir, sonra "mən hökm etməliyəm" nəticəsinə gəlir. Ardınca başqasının azadlığını, həyatını və ləyaqətini öz üstünlüyünün sübutuna çevirir. Bu səbəbdən İblis obrazı yalnız dini personaj deyil. O, təkəbbürün metafizik portretidir. İncil mətnində də şeytan insanı sınağa çəkən, onun zəif anından istifadə etməyə çalışan qüvvə kimi görünür. Matta İncilinin dördüncü fəslində şeytan səhrada İsa Məsihi əvvəlcə aclıq, sonra möcüzə göstərmək ehtirası, nəhayət, dünya hakimiyyəti ilə sınağa çəkmək istəyir. Burada üç əsas ehtiras üzə çıxır: maddi ehtiyac, öz gücünü nümayiş etdirmək arzusu və hakimiyyət ehtirası. İsa Məsih bu təkliflərin hər birini rədd edir. Deməli, dini düşüncədə şeytan insanı məcbur edən deyil, ona təklif verən qüvvədir. O, insanın əlini tutub zorla cinayət törətmir. O, insanın daxilində gizlənmiş ehtirası oyadır, günaha bəraət qazandırır, yalanı həqiqət kimi göstərir və insanı öz seçiminin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Şeytanın ən böyük gücü insanın iradəsini əlindən almaq deyil, insana günahı azad seçim kimi qəbul etdirməkdir. Ədəbiyyat da İblis obrazına məhz bu nöqtədən daxil olur.
Platon İvanoviç Tseseviç Mefistofel rolunda (1910-cu illər; Rusiya)

Qretxenin faciəsi: Faustun axtarışının mənəvi qiyməti nədədir? "Faust" yalnız Faustla Mefistofelin fəlsəfi söhbətindən ibarət deyil. Əsərin insani ağrısı Qretxenin taleyində açılır. Faust özünü axtardığı halda, başqa bir insanın həyatını dağıdır. O, sevgini yaşamaq istəyir, lakin sevgidə məsuliyyət daşımağa hazır deyil. Qretxen üçün sevgi bütöv həyatdır; Faust üçün isə sonsuz təcrübələrdən biridir. Bu fərq faciənin əsasını yaradır. Faustun metafizik axtarışı Qretxenin real həyatında ölümə, günaha və ruhi sarsıntıya çevrilir. Burada Höte böyük bir həqiqəti göstərir: insanın ən uca idealları belə başqasının taleyini məhv edirsə, həmin ideallar mənəvi bəraət qazana bilməz. Faustun faciəsi yalnız şeytana yaxınlaşması deyil. Onun faciəsi öz axtarışının başqalarına vurduğu zərbəni gec görməsidir. Qretxen isə zahirən məğlub olsa da, mənəvi baxımdan Mefistofelin hakimiyyətindən kənarda qalır. Çünki o, əzabın içində vicdanını tam itirmir. Beləliklə, Höte insanın xilasını günahsızlıqda deyil, vicdanın ölməməsində görür.
Cavidin İblisi - fərdin deyil, bəşəriyyətin kölgəsi. Hötenin Mefistofeli əsasən Faustun arxasınca gedir. Onun qarşısında konkret insan, konkret ruh və konkret müqavilə vardır. Cavidin İblisinin qarşısında isə bütöv bəşəriyyət dayanır. Mefistofel bir insanın ehtirasına yol açır. Cavidin İblisi isə dövlətlərin, orduların, siyasi ideologiyaların, dini fanatizmin və kütləvi nifrətin içərisində görünür. Mefistofel pıçıldayır. Cavidin İblisi bəzən top səsləri ilə danışır. Mefistofel insanı fərdi zövq və təcrübə ilə sınağa çəkir. Cavidin İblisi insanları qan, sərvət, torpaq, məzhəb və hakimiyyət uğrunda bir-birinə qarşı qoyur. Bu mənada Mefistofel psixoloji, Cavidin İblisi isə tarixi-siyasi miqyasa malikdir. Lakin Cavidin İblisini yalnız siyasi simvol kimi görmək də doğru olmazdı. O, hər şeydən əvvəl insan ruhunun qaranlıq imkanlarının bədii təcəssümüdür. Siyasət, müharibə və fanatizm həmin qaranlığın cəmiyyət miqyasında görünən formalarıdır. Cavidin əsas sualı budur: əgər insanın daxilində zorakılığa meyil olmasaydı, heç bir İblis onu zorakılığa sövq edə bilərdimi? Bu sual əsəri dini alleqoriyadan çıxarıb böyük antropoloji faciəyə çevirir.
Arif: Cavidin Faustu. "İblis" əsərini "Faust"la müqayisə edərkən yalnız İblis və Mefistofel obrazlarını qarşılaşdırmaq kifayət etmir. Cavidin əsərində Faustun mənəvi-fəlsəfi paraleli müəyyən mənada Arifdir. Arif də həqiqət axtaran insandır. Onun adı təsadüfi seçilməmişdir. "Arif" sözü bilən, anlayan, mənəvi həqiqətə vaqif olan insan mənası daşıyır. Lakin əsərdə bu ad faciəli ironiya qazanır: həqiqəti axtaran insan hadisələrin içərisində öz həqiqətini itirir. Faust biliyin yetərsizliyindən əzab çəkir. Arif isə dünyanın ədalətsizliyindən sarsılır. Faust həyatın mənasını yaşamaq üçün Mefistofellə yaxınlaşır. Arif dünyadakı zülmü anlamağa çalışarkən İblisin təsir dairəsinə düşür. Hər ikisinin daxilində boşluq vardır. Hər ikisi mövcud həqiqətlə razılaşmır. Hər ikisi daha böyük cavab axtarır. Lakin həmin axtarış mənəvi dayağını itirdiyi anda onları uçuruma yaxınlaşdırır. Faustun zəifliyi sonsuz təcrübə ehtirasıdır. Arifin zəifliyi mənəvi ümidsizlikdir. Faust dünyanın bütün nemətlərini yaşamaq istəyir. Arif dünyanın bütün həqiqətlərindən şübhəyə düşür. Faust ehtirasdan günaha yaxınlaşırsa, Arif ümidsizlikdən günaha yaxınlaşır. Bu fərq Qərb və Şərq romantik qəhrəmanlarının daxili quruluşunu göstərir. Hötenin qəhrəmanı fəaliyyət və fərdi iradə insanıdır. Cavidin qəhrəmanı isə mənəvi sarsıntı, vicdan və ədalət axtarışı içərisində yaşayan insandır. Faust dünya ilə savaşaraq özünü tapmaq istəyir. Arif dünya qarşısında sarsılaraq özünü itirir.
Kazım Ziya Arif rolunda (1922; Azərbaycan Dram Teatrı)

Mefistofel və İblis: eyni qaranlığın iki dili. Mefistofel və Cavidin İblisi bir-birinə bənzəyir, çünki hər ikisi insanın zəifliyini görür və həmin zəiflikdən istifadə edir. Hər ikisi ağıllıdır. Hər ikisi insanı özündən daha yaxşı tanıdığı təəssüratını yaradır. Hər ikisi istehzalıdır. Hər ikisi mənəvi dəyərlərin arxasında gizlənən riyakarlığı görür. Hər ikisi insanı məcbur etmir, insanın içindəki hazır meyli hərəkətə gətirir. Hər ikisinin ən güclü silahı insanın öz ehtirasıdır. Lakin onların arasında mühüm fərq vardır. Mefistofel şərin fəlsəfi və ironik ağlıdır. Cavidin İblisi isə şərin tarixi yaddaşıdır. Mefistofel insana "sən zəifsən" deyir. Cavidin İblisi bəşəriyyətə "törətdiyiniz cinayətlərə görə məni günahlandırmayın" deyir. Mefistofel insanın ruhunu almağa çalışır. Cavidin İblisi insanın onsuz da öz ruhunu hakimiyyətə, nifrətə, pula və qana satdığını göstərir. Mefistofel Faustun qarşısında müqavilə qoyur. Cavidin İblisi göstərir ki, insanlar müqaviləni çoxdan öz aralarında bağlayıblar: biri öldürəcək, digəri ona qəhrəman adı verəcək; biri yalan danışacaq, digəri həmin yalanı həqiqət kimi yayacaq; biri müharibə başladacaq, milyonlarla insan isə onun əmrinə itaət edəcək. Hötedə müqavilə fərdidir. Caviddə müqavilə ictimaidir.
İblis insanın daxilindədir, yoxsa xaricində? Hər iki əsərin mərkəzində bu sual dayanır. Höte şərin kənardan gəldiyini göstərsə də, onu qəbul edən insan iradəsini məsuliyyətdən azad etmir. Mefistofel olmasaydı belə, Faustun daxilində narazılıq, ehtiras və sərhədləri aşmaq istəyi mövcud idi. Mefistofel bu istəkləri yaratmır; onları istiqamətləndirir. Caviddə isə məsuliyyət daha sərt şəkildə insanın üzərinə qaytarılır. İblis yalnız pərdəni qaldırır və insanın öz daxilində gizlətdiyi qaranlığı göstərir. Bu baxımdan hər iki əsərdə şeytan güzgüdür. Lakin güzgüdə görünən şeytan deyil, insandır. İnsan öz qaranlıq tərəfini başqa bir varlığın simasında görmək istəyir. Çünki şəri özündən kənarda təsəvvür etmək ona mənəvi rahatlıq verir. İnsan deyir: mən yaxşı idim, məni yoldan çıxardılar. Mən sülh istəyirdim, məni müharibəyə məcbur etdilər. Mən günahsız idim, ehtiras məni məğlub etdi. Höte və Cavid bu bəraəti qəbul etmirlər. Onların bədii hökmünə görə, insan şərin təklifini eşidə bilər, lakin son sözü yenə özü deyir. Qurani-Kərimdə İblisin insan üzərində mütləq hakimiyyət sahibi kimi deyil, azdırmağa çalışan qüvvə kimi təqdim edilməsi də məsuliyyəti insanın üzərindən götürmür. İncilin sınaq səhnəsində də şeytan təklif edir, lakin İsa Məsih təklifi rədd edir.
Deməli, həm dini mətnlərdə, həm də bu iki böyük əsərdə əsas məsələ şeytanın mövcudluğundan daha çox insanın cavabıdır. Şər azadlığın nəticəsidirmi? İnsanın seçim imkanı yoxdursa, onun yaxşılığı da mənəvi dəyər daşımır. Məcburi xeyirxahlıq xeyirxahlıq deyil. Yaxşılığın həqiqi mənası insanın şəri seçmək imkanı olduğu halda ondan imtina etməsindən yaranır. Bu səbəbdən həm "Faust", həm də "İblis" insan azadlığının faciəsini göstərir.
Azadlıq insanın böyüklüyüdür, çünki o, seçim edə bilir. Azadlıq insanın təhlükəsidir, çünki o, yanlış seçim edə bilir. Mefistofel və İblis azadlığın qaranlıq imkanlarını təmsil edirlər. Onlar insanı robot kimi idarə etmirlər. İnsana seçim təklif edirlər. Faust bu seçimdən istifadə edir. Arif bu seçim qarşısında sarsılır. Qretxen günaha düşür, lakin vicdanını tam itirmir. Cavidin qəhrəmanları müharibənin, qisasın, ehtirasın və mənəvi qarışıqlığın içərisində seçim etməyə məcbur olurlar. Beləcə, hər iki əsər göstərir ki, insanın taleyi onun başına gələn hadisələrdən daha çox həmin hadisələrə verdiyi cavabla müəyyənləşir.
"Faust"da kainat, "İblis"də tarix. Hötenin baxışında insan kainat qarşısında dayanır. Faust təbiətin, biliyin, zamanın, gözəlliyin və yaradılışın sirrini anlamaq istəyir. Onun sualı metafizikdir: insan dünyada nə üçün yaşayır və onun imkanlarının son sərhədi haradadır? Faustun axtarışı fərddən başlayıb kainata doğru genişlənir. Cavidin baxışında isə insan daha çox tarixin qarşısında dayanır. "İblis"də əsas sual budur: bəşəriyyət niyə özünü məhv edir? Niyə din mərhəmət gətirməli olduğu halda fanatizm vasitəsinə çevrilir? Niyə elm rifah yaratmalı olduğu halda silah istehsal edir? Niyə dövlət insanı qorumalı olduğu halda onu müharibəyə göndərir? "İblis"in axtarışı tarixdən başlayıb insanın daxilinə doğru dərinləşir. Höte kainatın içində insanın yerini axtarır. Cavid insanın içində tarixin qanlı səbəblərini axtarır. Hötedə insan sonsuzluğa can atan varlıqdır. Caviddə insan öz yaratdığı cəhənnəmdə yolunu itirən varlıqdır. Hər iki müəllif üçün insan tamamlanmış məxluq deyil. O, daim yaranan, dəyişən, yıxılan, qalxan, axtaran və özünü yenidən quran varlıqdır.
Bədii obrazların gücü. Nə üçün fəlsəfə kitablarında deyilən bir çox fikir unudulur, lakin Faust, Mefistofel, İblis, Arif və Qretxen kimi obrazlar əsrlərlə yaşayır? Çünki bədii obraz ideyanı canlı taleyə çevirir. "Şər insanın daxilindədir" fikri fəlsəfi hökm kimi söyləndikdə ağla təsir edir. Lakin həmin şər səhnədə danışanda, insanın qulağına pıçıldayanda, onun ehtirasını oyadanda, bir ailənin faciəsinə, bir insanın süqutuna və bir dünyanın müharibəsinə çevriləndə həm də ruha təsir göstərir. Ədəbiyyat düşüncəni hissə çevirir. Mefistofel yalnız şər ideyası deyil. Onun ironiyası, soyuqqanlılığı, insanı kiçiltmək bacarığı vardır. Faust yalnız axtarış ideyası deyil. Onun yorğunluğu, ümidsizliyi, ehtirası, günahı və peşmanlığı vardır. Cavidin İblisi yalnız müharibə simvolu deyil. O, insanlığın öz cinayətləri qarşısında qurduğu nəhəng bəraət mexanizmidir. Arif yalnız çaşqın ziyalı deyil. O, dünyada ədalət tapmadıqda öz daxilindəki işığı itirən insanın faciəsidir. Bədii obraz ona görə qüdrətlidir ki, oxucu onunla mübahisə etmir, onunla yaşayır. Oxucu Faustun yerinə özünü qoyur: mən həqiqət naminə nə qədər irəli gedə bilərdim? Qretxenin taleyinə baxır: mənim arzularım başqa bir insanın həyatına hansı qiymətə başa gəlir? Arifin sarsıntısını yaşayır: dünyadakı ədalətsizlik mənim inamımı məhv edə bilərmi? İblisin ittihamını eşidir: öz günahımı hansı görünməz qüvvənin üzərinə atıram? Ədəbi əsər cavab verməkdən daha çox insanın daxilində sual yaradır. Ölməz əsərlərin gücü də bundadır.
Abbas Mirzə Şərifzadə İblis rolunda

Faust və Arif bir obrazda. Əgər Faustla Arifi vahid bir bədii-fəlsəfi obrazda birləşdirsək, qarşımızda həqiqəti axtaran, lakin həm biliyin, həm də mənəvi ümidsizliyin sərhədində dayanan insan görünər. Bu insan dünyanın bütün kitablarını oxuyub, amma bir uşağın göz yaşının səbəbini anlaya bilməyib. O, kainatın qanunlarını öyrənib, lakin insanın niyə başqa insanı öldürdüyünü izah edə bilməyib. O, dinlər haqqında bilik qazanıb, amma din adından törədilən nifrəti görəndə sarsılıb. O, azadlıq haqqında danışıb, lakin azadlıq naminə başlayan müharibələrin yeni əsarətlər yaratdığını görüb. Onun bir tərəfində Faust dayanır: "Mən yaşamaq, bilmək, yaratmaq və sərhədləri aşmaq istəyirəm". Digər tərəfində Arif dayanır: "Mən bu dünyanın ədalətinə inanmaq istəyirəm, amma gördüklərim inamımı məhv edir". Bu birləşmiş obraz müasir insanın özüdür. Müasir insan Fausta bənzəyir, çünki texnologiya vasitəsilə dünyanın bütün sərhədlərini aşmaq istəyir. Müasir insan Arifə bənzəyir, çünki həmin tərəqqinin içərisində müharibə, yoxsulluq, tənhalıq və mənəvi boşluq görərək sarsılır. Onun qarşısında isə Mefistofel və İblisin birləşmiş kölgəsi dayanır. Bu kölgə ona deyir: "Bilik əldə et, amma vicdanı unut." "Dünyanı dəyiş, amma insanı düşünmə." "Qüdrətli ol, lakin mərhəmətli olma." "Qalib gəl, necə qalib gəldiyinin əhəmiyyəti yoxdur." "Günah et, sonra günahına böyük bir ideyanın adını ver." Müasir İblisin ən təhlükəli forması bu səsdir.
Mefistofel və İblis bir obrazda. Mefistofellə Cavidin İblisini vahid obrazda təsəvvür etsək, bu varlıq nə klassik şeytan görkəmində olar, nə də alovlar içərisində görünərdi. O, çox savadlı danışardı. Məntiqli görünərdi. İnsan hüquqlarından danışaraq müharibəni müdafiə edə bilərdi. Ədalətdən danışaraq qisası təbliğ edərdi. Dindən danışaraq nifrət yarada bilərdi. Vətənpərvərlikdən danışaraq özgə xalqların məhvini əsaslandırardı. Tərəqqidən danışaraq insanı mexanizmin əlavəsinə çevirərdi. Azadlıqdan danışaraq insanın şüurunu idarə edərdi. Bu birləşmiş İblis zorla deyil, anlayışları dəyişdirməklə hökm sürərdi. O, ölümə "zəruri itki", işğala "tarixi ədalət", yalana "informasiya siyasəti", qorxuya "ictimai təhlükəsizlik", tamaha "inkişaf", mənəvi boşluğa isə "müasir həyat" adı verərdi. Mefistofelin ironiyası ilə Cavidin İblisinin tarixi miqyası birləşəndə müasir şərin portreti yaranır. Bu şər mağarada yaşamır. O, tribunalarda, ekranlarda, kabinetlərdə və bəzən insanın öz daxili monoloqunda yaşayır.
Hüseyn Cavid və Hötenin ortaq düşüncəsi. Höte və Hüseyn Cavid fərqli dövrlərin, fərqli xalqların və fərqli mədəniyyətlərin sənətkarları olsalar da, onların insan haqqında əsas narahatlığı ortaqdır. Hər ikisi insanı sadəcə, günahsız qurban kimi göstərmir. Hər ikisi insanın daxilində xeyirlə şərin mübarizə apardığını qəbul edir. Hər ikisi şərin ağılsız deyil, ağıllı və cazibədar görünə biləcəyini göstərir. Hər ikisi insanı öz seçiminə görə məsuliyyət daşıyan varlıq kimi təqdim edir. Hər ikisi zahiri tərəqqinin mənəvi tərəqqi olmadan fəlakətə çevrilə biləcəyini hiss etdirir. Hər ikisi ümidsizliyin şərə aparan yollardan biri olduğunu göstərir. Hər ikisində insanın xilas ehtimalı tamamilə yox olmur. Lakin onların baxış istiqamətləri fərqlidir.
Höte insanın daim axtarmasını onun böyüklüyü hesab edir. Faust yanılır, günaha düşür, dağıdır, lakin hərəkətdədir. Onun ruhu donmur. Cavid isə insanın axtarışının mənəvi məsuliyyətdən ayrıldığı anda təhlükəli olduğunu göstərir. Arifin düşüncəsi onu xilas etmir, çünki düşüncə iradə və inamla birləşmir. Höte insanın fəaliyyətinə ümid edir. Cavid insanın vicdanını oyatmağa çalışır. Hötedə xilasın yolu sonsuz cəhddən keçir. Caviddə xilasın yolu insanın İblisi özündən kənarda deyil, öz daxilində tanımasından keçir. "Faust" və "İblis" ona görə yaşayır ki, bəşəri mövzuları əhatə edir. İnsan hələ də biliyin çoxluğu içərisində mənasızlıq yaşayır. İnsan hələ də sevgini məsuliyyətsiz ehtirasa çevirir. İnsan hələ də hakimiyyət naminə vicdanından imtina edir. İnsan hələ də öz günahına bəraət axtarır. Dövlətlər hələ də müharibəni uca ideyalarla əsaslandırırlar. Fanatizm hələ də müqəddəs sözlərin arxasında gizlənir. Texniki tərəqqi hələ də mənəvi tərəqqini qabaqlayır.
Müasir insanın əlində Hötenin dövründə təsəvvür belə edilməyən vasitələr vardır, lakin Faustun sualı yenə də cavabsızdır: bütün bunlar insana həqiqi məna verirmi? Müasir dövlətlər Cavidin dövründən daha güclü silahlara malikdirlər, lakin "İblis"in sualı yenə də qarşımızdadır: bu silahların arxasında kim dayanır - İblis, yoxsa insan? Əsərlər köhnəlmir, çünki insanın daxilindəki qarşıdurma köhnəlmir. Forma dəyişir, İblis dəyişmir. Müqavilənin kağızı dəyişir, Mefistofelin təklifi dəyişmir. Faust laboratoriyadan çıxıb texnologiya mərkəzinə keçir. Arif köhnə hücrədən çıxıb müasir şəhərin tənhalığına düşür. Mefistofel orta əsr libasını çıxarıb rasional məsləhətçi kimi danışır. İblis alovlu səhnədən enib insanın vicdanına yerləşir. Buna görə bu əsərlər yalnız klassik ədəbiyyat nümunələri deyil. Onlar insan ruhunun daim yenilənən diaqnozudur. Ədəbiyyatın qurduğu böyük məhkəmə - "Faust" və "İblis" oxucunu məhkəməyə çağırır. Lakin bu məhkəmədə hakim də, müttəhim də, şahid də insanın özüdür. Mefistofel insanı ittiham edir: sən ideallarından danışsan da, ehtiraslarının arxasınca gedirsən. Faust cavab verir: mən yanılıram, çünki axtarıram. İblis insanlığı ittiham edir: törətdiyiniz bütün cinayətləri mənim adıma yazırsınız. Arif cavab verə bilmir, çünki öz daxilində həqiqətlə ümidsizlik arasında parçalanır. Qretxen öz əzabı ilə göstərir ki, böyük ideyaların qiymətini çox vaxt günahsız insanlar ödəyirlər. Bu məhkəmənin hökmü əvvəlcədən yazılmayıb. Hər yeni oxucu hökmü yenidən verməlidir. Məhz buna görə böyük ədəbiyyat insanı rahatlaşdırmır.
Höte İblisi insanın qarşısına çıxardı, Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın içində yaşayır. Mefistofel bir insanı sınağa çəkir, Cavidin İblisi isə bütöv bəşəriyyətin taleyini yönləndirən şərin simvoluna çevrilir. Buna görə "Faust" insan haqqında yazılmış əsərdirsə, "İblis" insanlığın taleyi haqqında yazılmış faciədir. Höte insanın daxilindəki şəri görmək üçün "Faustun İblisi"ni yaratdı. Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın daxilindən çıxaraq dövlətlərin, müharibələrin, ideologiyaların və bütöv bəşəriyyət tarixinin taleyini idarə edən simvola çevrilmişdir. Höte insanın İblisini göstərdi. Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini yaratdı.
Əgər bir gün dünya bütün müharibələri dayandırsa, bütün silahlar sussa, bütün sərhədlər açıq olsa belə, "Faust" və "İblis" yenə yaşayacaq. Çünki bu əsərlər dövlətlər haqqında deyil, insan haqqında yazılmışdır. İnsan isə hələ də öz daxilində işıqla kölgənin, vicdanla ehtirasın, həqiqətlə yalanın sonsuz mübarizəsini yaşayır. Bəşəriyyətin ən böyük məhkəməsi tarixdə deyil, insanın qəlbində qurulur. Höte də bunu gördü, Hüseyn Cavid də. Biri həmin məhkəməyə bir insanı gətirdi, digəri isə bütün bəşəriyyəti.
İblis heç vaxt təkcə mifoloji varlıq olmayıb. O, insanın vicdanı susanda danışan səsdir. Höte həmin səsi bir insanın taleyində eşitdi. Hüseyn Cavid isə həmin səsin bütöv bəşəriyyətin tarixinə çevrildiyini gördü. Məhz buna görə "Faust" və "İblis" bu gün də insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoyur.

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir! DuzXeber.az: Bəşəri şərin iki böyük bədii modeli - İnsan bəzən göylərdə şeytan axtarır, halbuki o, çox vaxt öz qəlbinin qapısını açanda onunla üz-üzə qalır. Dünya ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar müəyyən bir dövrün hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, zamanın fövqünə qalxaraq insanlığın əbədi suallarına çevrilirlər. Bu əsərlərdə hadisə süjetdən, qəhrəman isə adi ədəbi obraz olmaqdan çıxır; bütöv bir sivilizasiyanın vicdanını, qorxusunu, ehtirasını və mənəvi məsuliyyətini ifadə edən rəmzə çevrilir. Bəzən tarix elə bir səhnəyə çevrilir ki, orada insanlar İblisi axtarırlar. Göylərdə, qaranlıq mağaralarda, miflərin dərinliklərində... Halbuki böyük yazıçılar bizə başqa bir həqiqəti göstərirlər: İblis gizlənmir. O, insanın hakimiyyət ehtirasında, müharibə qərarında, nifrət dolu sözündə və vicdanını susdurduğu anda görünür. Məhz buna görə Höte "Faustun İblisi"ni yaratdı, Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini səhnəyə çıxardı. İohann Volfqanq Hötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i məhz belə əsərlərdəndir. Bu iki əsər müxtəlif zamanlarda, müxtəlif mədəni mühitlərdə, fərqli dini-fəlsəfi ənənələr daxilində yaranmışdır.
Höte Qərbi Avropanın maarifçilikdən romantizmə, klassisizmdən modern düşüncəyə keçdiyi böyük mənəvi sarsıntılar dövrünün sənətkarıdır. Hüseyn Cavid isə Şərqin parçalandığı, imperiyaların toqquşduğu, Birinci Dünya müharibəsinin insanı, dini, əxlaqı və mədəniyyəti qan içində qoyduğu bir zamanın romantik filosofudur. Höte "Faust" üzərində ömrünün böyük hissəsi boyunca çalışmış, əsəri dəfələrlə dəyişdirmiş və təkmilləşdirmişdir. "Faust"un birinci hissəsi 1808-ci ildə, ikinci hissəsi isə 1832-ci ildə nəşr olunmuşdur. Araşdırmalara görə, Hötenin bu mövzu üzərində işi altmış ilə yaxın davam etmişdir. Hüseyn Cavidin dördpərdəli mənzum faciəsi "İblis" isə 1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı ümumbəşəri fəlakətin içərisində meydana gəlmişdir. Ancaq bu əsərlərin böyüklüyü onların yazıldığı tarixlərdə deyil. Onların əsl zamanı insanın yarandığı gündən başlayır və insan nə qədər ki seçim edir, tamaha düşür, hakimiyyət arzulayır, həqiqəti axtarır, yanılır, günah işləyir və öz vicdanı qarşısında cavab verməyə məcbur olur.
Faust kabinetində (1829-cu ilə aid rəsm əsəri)


İblis obrazı niyə yarandı? İblis obrazı ədəbiyyatın yaratdığı təsadüfi bir xəyali varlıq deyil. O, insanlığın xeyir və şər haqqında düşünməyə başladığı ən qədim zamanlardan bəri dini mətnlərdə, miflərdə, əfsanələrdə, fəlsəfi sistemlərdə və bədii ədəbiyyatda müxtəlif adlarla meydana çıxmışdır. İnsan şərin haradan gəldiyini anlamağa çalışmışdır: Şər kainatın müstəqil qüvvəsidirmi? O, insanın xaricində, yoxsa daxilindəmi yaranır? İnsanı günaha çəkən görünməz bir varlıqdırmı, yoxsa həmin varlıq insanın ehtiraslarının, qorxularının, qürurunun və hakimiyyət istəyinin obrazlaşdırılmış ifadəsidir?

Qurani-Kərimdə İblisin faciəsinin başlanğıcı onun Adəmə səcdə etməkdən imtinası ilə bağlıdır. İblis itaətsizliyini özünü insandan üstün hesab etməsi ilə əsaslandırır: o, oddan, Adəm isə torpaqdan yaradılmışdır. "Əraf" surəsində bu etiraz təkcə itaətsizlik kimi deyil, mənşəyə əsaslanan təkəbbür, özünüüstünlük iddiası kimi təqdim edilir. "Bəqərə" surəsinin 34-cü ayəsində İblisin imtinası və təkəbbürü onun mənəvi süqutunun əsas səbəbi kimi göstərilir. "Kəhf" surəsinin 50-ci ayəsində isə onun cinlərdən olduğu və Rəbbinin əmrindən çıxdığı bildirilir. Burada şərin başlanğıcı sadəcə günah deyil, "mən ondan üstünəm" hökmüdür. Bu düşüncə insan tarixində saysız-hesabsız fəlakətlərin mənəvi düsturuna çevrilmişdir. Bir insanın digərindən, bir xalqın başqa xalqdan, bir irqin digər irqdən, bir məzhəbin başqa məzhəbdən, bir dövlətin bütün dünyadan üstün olduğuna inanması İblisin qədim iddiasının tarixi formalarda təkrarlanmasıdır. İblis əvvəlcə "mən üstünəm" deyir, sonra "mən hökm etməliyəm" nəticəsinə gəlir. Ardınca başqasının azadlığını, həyatını və ləyaqətini öz üstünlüyünün sübutuna çevirir. Bu səbəbdən İblis obrazı yalnız dini personaj deyil. O, təkəbbürün metafizik portretidir. İncil mətnində də şeytan insanı sınağa çəkən, onun zəif anından istifadə etməyə çalışan qüvvə kimi görünür. Matta İncilinin dördüncü fəslində şeytan səhrada İsa Məsihi əvvəlcə aclıq, sonra möcüzə göstərmək ehtirası, nəhayət, dünya hakimiyyəti ilə sınağa çəkmək istəyir. Burada üç əsas ehtiras üzə çıxır: maddi ehtiyac, öz gücünü nümayiş etdirmək arzusu və hakimiyyət ehtirası. İsa Məsih bu təkliflərin hər birini rədd edir. Deməli, dini düşüncədə şeytan insanı məcbur edən deyil, ona təklif verən qüvvədir. O, insanın əlini tutub zorla cinayət törətmir. O, insanın daxilində gizlənmiş ehtirası oyadır, günaha bəraət qazandırır, yalanı həqiqət kimi göstərir və insanı öz seçiminin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Şeytanın ən böyük gücü insanın iradəsini əlindən almaq deyil, insana günahı azad seçim kimi qəbul etdirməkdir. Ədəbiyyat da İblis obrazına məhz bu nöqtədən daxil olur.
Platon İvanoviç Tseseviç Mefistofel rolunda (1910-cu illər; Rusiya)

Qretxenin faciəsi: Faustun axtarışının mənəvi qiyməti nədədir? "Faust" yalnız Faustla Mefistofelin fəlsəfi söhbətindən ibarət deyil. Əsərin insani ağrısı Qretxenin taleyində açılır. Faust özünü axtardığı halda, başqa bir insanın həyatını dağıdır. O, sevgini yaşamaq istəyir, lakin sevgidə məsuliyyət daşımağa hazır deyil. Qretxen üçün sevgi bütöv həyatdır; Faust üçün isə sonsuz təcrübələrdən biridir. Bu fərq faciənin əsasını yaradır. Faustun metafizik axtarışı Qretxenin real həyatında ölümə, günaha və ruhi sarsıntıya çevrilir. Burada Höte böyük bir həqiqəti göstərir: insanın ən uca idealları belə başqasının taleyini məhv edirsə, həmin ideallar mənəvi bəraət qazana bilməz. Faustun faciəsi yalnız şeytana yaxınlaşması deyil. Onun faciəsi öz axtarışının başqalarına vurduğu zərbəni gec görməsidir. Qretxen isə zahirən məğlub olsa da, mənəvi baxımdan Mefistofelin hakimiyyətindən kənarda qalır. Çünki o, əzabın içində vicdanını tam itirmir. Beləliklə, Höte insanın xilasını günahsızlıqda deyil, vicdanın ölməməsində görür.
Cavidin İblisi - fərdin deyil, bəşəriyyətin kölgəsi. Hötenin Mefistofeli əsasən Faustun arxasınca gedir. Onun qarşısında konkret insan, konkret ruh və konkret müqavilə vardır. Cavidin İblisinin qarşısında isə bütöv bəşəriyyət dayanır. Mefistofel bir insanın ehtirasına yol açır. Cavidin İblisi isə dövlətlərin, orduların, siyasi ideologiyaların, dini fanatizmin və kütləvi nifrətin içərisində görünür. Mefistofel pıçıldayır. Cavidin İblisi bəzən top səsləri ilə danışır. Mefistofel insanı fərdi zövq və təcrübə ilə sınağa çəkir. Cavidin İblisi insanları qan, sərvət, torpaq, məzhəb və hakimiyyət uğrunda bir-birinə qarşı qoyur. Bu mənada Mefistofel psixoloji, Cavidin İblisi isə tarixi-siyasi miqyasa malikdir. Lakin Cavidin İblisini yalnız siyasi simvol kimi görmək də doğru olmazdı. O, hər şeydən əvvəl insan ruhunun qaranlıq imkanlarının bədii təcəssümüdür. Siyasət, müharibə və fanatizm həmin qaranlığın cəmiyyət miqyasında görünən formalarıdır. Cavidin əsas sualı budur: əgər insanın daxilində zorakılığa meyil olmasaydı, heç bir İblis onu zorakılığa sövq edə bilərdimi? Bu sual əsəri dini alleqoriyadan çıxarıb böyük antropoloji faciəyə çevirir.
Arif: Cavidin Faustu. "İblis" əsərini "Faust"la müqayisə edərkən yalnız İblis və Mefistofel obrazlarını qarşılaşdırmaq kifayət etmir. Cavidin əsərində Faustun mənəvi-fəlsəfi paraleli müəyyən mənada Arifdir. Arif də həqiqət axtaran insandır. Onun adı təsadüfi seçilməmişdir. "Arif" sözü bilən, anlayan, mənəvi həqiqətə vaqif olan insan mənası daşıyır. Lakin əsərdə bu ad faciəli ironiya qazanır: həqiqəti axtaran insan hadisələrin içərisində öz həqiqətini itirir. Faust biliyin yetərsizliyindən əzab çəkir. Arif isə dünyanın ədalətsizliyindən sarsılır. Faust həyatın mənasını yaşamaq üçün Mefistofellə yaxınlaşır. Arif dünyadakı zülmü anlamağa çalışarkən İblisin təsir dairəsinə düşür. Hər ikisinin daxilində boşluq vardır. Hər ikisi mövcud həqiqətlə razılaşmır. Hər ikisi daha böyük cavab axtarır. Lakin həmin axtarış mənəvi dayağını itirdiyi anda onları uçuruma yaxınlaşdırır. Faustun zəifliyi sonsuz təcrübə ehtirasıdır. Arifin zəifliyi mənəvi ümidsizlikdir. Faust dünyanın bütün nemətlərini yaşamaq istəyir. Arif dünyanın bütün həqiqətlərindən şübhəyə düşür. Faust ehtirasdan günaha yaxınlaşırsa, Arif ümidsizlikdən günaha yaxınlaşır. Bu fərq Qərb və Şərq romantik qəhrəmanlarının daxili quruluşunu göstərir. Hötenin qəhrəmanı fəaliyyət və fərdi iradə insanıdır. Cavidin qəhrəmanı isə mənəvi sarsıntı, vicdan və ədalət axtarışı içərisində yaşayan insandır. Faust dünya ilə savaşaraq özünü tapmaq istəyir. Arif dünya qarşısında sarsılaraq özünü itirir.
Kazım Ziya Arif rolunda (1922; Azərbaycan Dram Teatrı)

Mefistofel və İblis: eyni qaranlığın iki dili. Mefistofel və Cavidin İblisi bir-birinə bənzəyir, çünki hər ikisi insanın zəifliyini görür və həmin zəiflikdən istifadə edir. Hər ikisi ağıllıdır. Hər ikisi insanı özündən daha yaxşı tanıdığı təəssüratını yaradır. Hər ikisi istehzalıdır. Hər ikisi mənəvi dəyərlərin arxasında gizlənən riyakarlığı görür. Hər ikisi insanı məcbur etmir, insanın içindəki hazır meyli hərəkətə gətirir. Hər ikisinin ən güclü silahı insanın öz ehtirasıdır. Lakin onların arasında mühüm fərq vardır. Mefistofel şərin fəlsəfi və ironik ağlıdır. Cavidin İblisi isə şərin tarixi yaddaşıdır. Mefistofel insana "sən zəifsən" deyir. Cavidin İblisi bəşəriyyətə "törətdiyiniz cinayətlərə görə məni günahlandırmayın" deyir. Mefistofel insanın ruhunu almağa çalışır. Cavidin İblisi insanın onsuz da öz ruhunu hakimiyyətə, nifrətə, pula və qana satdığını göstərir. Mefistofel Faustun qarşısında müqavilə qoyur. Cavidin İblisi göstərir ki, insanlar müqaviləni çoxdan öz aralarında bağlayıblar: biri öldürəcək, digəri ona qəhrəman adı verəcək; biri yalan danışacaq, digəri həmin yalanı həqiqət kimi yayacaq; biri müharibə başladacaq, milyonlarla insan isə onun əmrinə itaət edəcək. Hötedə müqavilə fərdidir. Caviddə müqavilə ictimaidir.
İblis insanın daxilindədir, yoxsa xaricində? Hər iki əsərin mərkəzində bu sual dayanır. Höte şərin kənardan gəldiyini göstərsə də, onu qəbul edən insan iradəsini məsuliyyətdən azad etmir. Mefistofel olmasaydı belə, Faustun daxilində narazılıq, ehtiras və sərhədləri aşmaq istəyi mövcud idi. Mefistofel bu istəkləri yaratmır; onları istiqamətləndirir. Caviddə isə məsuliyyət daha sərt şəkildə insanın üzərinə qaytarılır. İblis yalnız pərdəni qaldırır və insanın öz daxilində gizlətdiyi qaranlığı göstərir. Bu baxımdan hər iki əsərdə şeytan güzgüdür. Lakin güzgüdə görünən şeytan deyil, insandır. İnsan öz qaranlıq tərəfini başqa bir varlığın simasında görmək istəyir. Çünki şəri özündən kənarda təsəvvür etmək ona mənəvi rahatlıq verir. İnsan deyir: mən yaxşı idim, məni yoldan çıxardılar. Mən sülh istəyirdim, məni müharibəyə məcbur etdilər. Mən günahsız idim, ehtiras məni məğlub etdi. Höte və Cavid bu bəraəti qəbul etmirlər. Onların bədii hökmünə görə, insan şərin təklifini eşidə bilər, lakin son sözü yenə özü deyir. Qurani-Kərimdə İblisin insan üzərində mütləq hakimiyyət sahibi kimi deyil, azdırmağa çalışan qüvvə kimi təqdim edilməsi də məsuliyyəti insanın üzərindən götürmür. İncilin sınaq səhnəsində də şeytan təklif edir, lakin İsa Məsih təklifi rədd edir.
Deməli, həm dini mətnlərdə, həm də bu iki böyük əsərdə əsas məsələ şeytanın mövcudluğundan daha çox insanın cavabıdır. Şər azadlığın nəticəsidirmi? İnsanın seçim imkanı yoxdursa, onun yaxşılığı da mənəvi dəyər daşımır. Məcburi xeyirxahlıq xeyirxahlıq deyil. Yaxşılığın həqiqi mənası insanın şəri seçmək imkanı olduğu halda ondan imtina etməsindən yaranır. Bu səbəbdən həm "Faust", həm də "İblis" insan azadlığının faciəsini göstərir.
Azadlıq insanın böyüklüyüdür, çünki o, seçim edə bilir. Azadlıq insanın təhlükəsidir, çünki o, yanlış seçim edə bilir. Mefistofel və İblis azadlığın qaranlıq imkanlarını təmsil edirlər. Onlar insanı robot kimi idarə etmirlər. İnsana seçim təklif edirlər. Faust bu seçimdən istifadə edir. Arif bu seçim qarşısında sarsılır. Qretxen günaha düşür, lakin vicdanını tam itirmir. Cavidin qəhrəmanları müharibənin, qisasın, ehtirasın və mənəvi qarışıqlığın içərisində seçim etməyə məcbur olurlar. Beləcə, hər iki əsər göstərir ki, insanın taleyi onun başına gələn hadisələrdən daha çox həmin hadisələrə verdiyi cavabla müəyyənləşir.
"Faust"da kainat, "İblis"də tarix. Hötenin baxışında insan kainat qarşısında dayanır. Faust təbiətin, biliyin, zamanın, gözəlliyin və yaradılışın sirrini anlamaq istəyir. Onun sualı metafizikdir: insan dünyada nə üçün yaşayır və onun imkanlarının son sərhədi haradadır? Faustun axtarışı fərddən başlayıb kainata doğru genişlənir. Cavidin baxışında isə insan daha çox tarixin qarşısında dayanır. "İblis"də əsas sual budur: bəşəriyyət niyə özünü məhv edir? Niyə din mərhəmət gətirməli olduğu halda fanatizm vasitəsinə çevrilir? Niyə elm rifah yaratmalı olduğu halda silah istehsal edir? Niyə dövlət insanı qorumalı olduğu halda onu müharibəyə göndərir? "İblis"in axtarışı tarixdən başlayıb insanın daxilinə doğru dərinləşir. Höte kainatın içində insanın yerini axtarır. Cavid insanın içində tarixin qanlı səbəblərini axtarır. Hötedə insan sonsuzluğa can atan varlıqdır. Caviddə insan öz yaratdığı cəhənnəmdə yolunu itirən varlıqdır. Hər iki müəllif üçün insan tamamlanmış məxluq deyil. O, daim yaranan, dəyişən, yıxılan, qalxan, axtaran və özünü yenidən quran varlıqdır.
Bədii obrazların gücü. Nə üçün fəlsəfə kitablarında deyilən bir çox fikir unudulur, lakin Faust, Mefistofel, İblis, Arif və Qretxen kimi obrazlar əsrlərlə yaşayır? Çünki bədii obraz ideyanı canlı taleyə çevirir. "Şər insanın daxilindədir" fikri fəlsəfi hökm kimi söyləndikdə ağla təsir edir. Lakin həmin şər səhnədə danışanda, insanın qulağına pıçıldayanda, onun ehtirasını oyadanda, bir ailənin faciəsinə, bir insanın süqutuna və bir dünyanın müharibəsinə çevriləndə həm də ruha təsir göstərir. Ədəbiyyat düşüncəni hissə çevirir. Mefistofel yalnız şər ideyası deyil. Onun ironiyası, soyuqqanlılığı, insanı kiçiltmək bacarığı vardır. Faust yalnız axtarış ideyası deyil. Onun yorğunluğu, ümidsizliyi, ehtirası, günahı və peşmanlığı vardır. Cavidin İblisi yalnız müharibə simvolu deyil. O, insanlığın öz cinayətləri qarşısında qurduğu nəhəng bəraət mexanizmidir. Arif yalnız çaşqın ziyalı deyil. O, dünyada ədalət tapmadıqda öz daxilindəki işığı itirən insanın faciəsidir. Bədii obraz ona görə qüdrətlidir ki, oxucu onunla mübahisə etmir, onunla yaşayır. Oxucu Faustun yerinə özünü qoyur: mən həqiqət naminə nə qədər irəli gedə bilərdim? Qretxenin taleyinə baxır: mənim arzularım başqa bir insanın həyatına hansı qiymətə başa gəlir? Arifin sarsıntısını yaşayır: dünyadakı ədalətsizlik mənim inamımı məhv edə bilərmi? İblisin ittihamını eşidir: öz günahımı hansı görünməz qüvvənin üzərinə atıram? Ədəbi əsər cavab verməkdən daha çox insanın daxilində sual yaradır. Ölməz əsərlərin gücü də bundadır.
Abbas Mirzə Şərifzadə İblis rolunda

Faust və Arif bir obrazda. Əgər Faustla Arifi vahid bir bədii-fəlsəfi obrazda birləşdirsək, qarşımızda həqiqəti axtaran, lakin həm biliyin, həm də mənəvi ümidsizliyin sərhədində dayanan insan görünər. Bu insan dünyanın bütün kitablarını oxuyub, amma bir uşağın göz yaşının səbəbini anlaya bilməyib. O, kainatın qanunlarını öyrənib, lakin insanın niyə başqa insanı öldürdüyünü izah edə bilməyib. O, dinlər haqqında bilik qazanıb, amma din adından törədilən nifrəti görəndə sarsılıb. O, azadlıq haqqında danışıb, lakin azadlıq naminə başlayan müharibələrin yeni əsarətlər yaratdığını görüb. Onun bir tərəfində Faust dayanır: "Mən yaşamaq, bilmək, yaratmaq və sərhədləri aşmaq istəyirəm". Digər tərəfində Arif dayanır: "Mən bu dünyanın ədalətinə inanmaq istəyirəm, amma gördüklərim inamımı məhv edir". Bu birləşmiş obraz müasir insanın özüdür. Müasir insan Fausta bənzəyir, çünki texnologiya vasitəsilə dünyanın bütün sərhədlərini aşmaq istəyir. Müasir insan Arifə bənzəyir, çünki həmin tərəqqinin içərisində müharibə, yoxsulluq, tənhalıq və mənəvi boşluq görərək sarsılır. Onun qarşısında isə Mefistofel və İblisin birləşmiş kölgəsi dayanır. Bu kölgə ona deyir: "Bilik əldə et, amma vicdanı unut." "Dünyanı dəyiş, amma insanı düşünmə." "Qüdrətli ol, lakin mərhəmətli olma." "Qalib gəl, necə qalib gəldiyinin əhəmiyyəti yoxdur." "Günah et, sonra günahına böyük bir ideyanın adını ver." Müasir İblisin ən təhlükəli forması bu səsdir.
Mefistofel və İblis bir obrazda. Mefistofellə Cavidin İblisini vahid obrazda təsəvvür etsək, bu varlıq nə klassik şeytan görkəmində olar, nə də alovlar içərisində görünərdi. O, çox savadlı danışardı. Məntiqli görünərdi. İnsan hüquqlarından danışaraq müharibəni müdafiə edə bilərdi. Ədalətdən danışaraq qisası təbliğ edərdi. Dindən danışaraq nifrət yarada bilərdi. Vətənpərvərlikdən danışaraq özgə xalqların məhvini əsaslandırardı. Tərəqqidən danışaraq insanı mexanizmin əlavəsinə çevirərdi. Azadlıqdan danışaraq insanın şüurunu idarə edərdi. Bu birləşmiş İblis zorla deyil, anlayışları dəyişdirməklə hökm sürərdi. O, ölümə "zəruri itki", işğala "tarixi ədalət", yalana "informasiya siyasəti", qorxuya "ictimai təhlükəsizlik", tamaha "inkişaf", mənəvi boşluğa isə "müasir həyat" adı verərdi. Mefistofelin ironiyası ilə Cavidin İblisinin tarixi miqyası birləşəndə müasir şərin portreti yaranır. Bu şər mağarada yaşamır. O, tribunalarda, ekranlarda, kabinetlərdə və bəzən insanın öz daxili monoloqunda yaşayır.
Hüseyn Cavid və Hötenin ortaq düşüncəsi. Höte və Hüseyn Cavid fərqli dövrlərin, fərqli xalqların və fərqli mədəniyyətlərin sənətkarları olsalar da, onların insan haqqında əsas narahatlığı ortaqdır. Hər ikisi insanı sadəcə, günahsız qurban kimi göstərmir. Hər ikisi insanın daxilində xeyirlə şərin mübarizə apardığını qəbul edir. Hər ikisi şərin ağılsız deyil, ağıllı və cazibədar görünə biləcəyini göstərir. Hər ikisi insanı öz seçiminə görə məsuliyyət daşıyan varlıq kimi təqdim edir. Hər ikisi zahiri tərəqqinin mənəvi tərəqqi olmadan fəlakətə çevrilə biləcəyini hiss etdirir. Hər ikisi ümidsizliyin şərə aparan yollardan biri olduğunu göstərir. Hər ikisində insanın xilas ehtimalı tamamilə yox olmur. Lakin onların baxış istiqamətləri fərqlidir.
Höte insanın daim axtarmasını onun böyüklüyü hesab edir. Faust yanılır, günaha düşür, dağıdır, lakin hərəkətdədir. Onun ruhu donmur. Cavid isə insanın axtarışının mənəvi məsuliyyətdən ayrıldığı anda təhlükəli olduğunu göstərir. Arifin düşüncəsi onu xilas etmir, çünki düşüncə iradə və inamla birləşmir. Höte insanın fəaliyyətinə ümid edir. Cavid insanın vicdanını oyatmağa çalışır. Hötedə xilasın yolu sonsuz cəhddən keçir. Caviddə xilasın yolu insanın İblisi özündən kənarda deyil, öz daxilində tanımasından keçir. "Faust" və "İblis" ona görə yaşayır ki, bəşəri mövzuları əhatə edir. İnsan hələ də biliyin çoxluğu içərisində mənasızlıq yaşayır. İnsan hələ də sevgini məsuliyyətsiz ehtirasa çevirir. İnsan hələ də hakimiyyət naminə vicdanından imtina edir. İnsan hələ də öz günahına bəraət axtarır. Dövlətlər hələ də müharibəni uca ideyalarla əsaslandırırlar. Fanatizm hələ də müqəddəs sözlərin arxasında gizlənir. Texniki tərəqqi hələ də mənəvi tərəqqini qabaqlayır.
Müasir insanın əlində Hötenin dövründə təsəvvür belə edilməyən vasitələr vardır, lakin Faustun sualı yenə də cavabsızdır: bütün bunlar insana həqiqi məna verirmi? Müasir dövlətlər Cavidin dövründən daha güclü silahlara malikdirlər, lakin "İblis"in sualı yenə də qarşımızdadır: bu silahların arxasında kim dayanır - İblis, yoxsa insan? Əsərlər köhnəlmir, çünki insanın daxilindəki qarşıdurma köhnəlmir. Forma dəyişir, İblis dəyişmir. Müqavilənin kağızı dəyişir, Mefistofelin təklifi dəyişmir. Faust laboratoriyadan çıxıb texnologiya mərkəzinə keçir. Arif köhnə hücrədən çıxıb müasir şəhərin tənhalığına düşür. Mefistofel orta əsr libasını çıxarıb rasional məsləhətçi kimi danışır. İblis alovlu səhnədən enib insanın vicdanına yerləşir. Buna görə bu əsərlər yalnız klassik ədəbiyyat nümunələri deyil. Onlar insan ruhunun daim yenilənən diaqnozudur. Ədəbiyyatın qurduğu böyük məhkəmə - "Faust" və "İblis" oxucunu məhkəməyə çağırır. Lakin bu məhkəmədə hakim də, müttəhim də, şahid də insanın özüdür. Mefistofel insanı ittiham edir: sən ideallarından danışsan da, ehtiraslarının arxasınca gedirsən. Faust cavab verir: mən yanılıram, çünki axtarıram. İblis insanlığı ittiham edir: törətdiyiniz bütün cinayətləri mənim adıma yazırsınız. Arif cavab verə bilmir, çünki öz daxilində həqiqətlə ümidsizlik arasında parçalanır. Qretxen öz əzabı ilə göstərir ki, böyük ideyaların qiymətini çox vaxt günahsız insanlar ödəyirlər. Bu məhkəmənin hökmü əvvəlcədən yazılmayıb. Hər yeni oxucu hökmü yenidən verməlidir. Məhz buna görə böyük ədəbiyyat insanı rahatlaşdırmır.
Höte İblisi insanın qarşısına çıxardı, Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın içində yaşayır. Mefistofel bir insanı sınağa çəkir, Cavidin İblisi isə bütöv bəşəriyyətin taleyini yönləndirən şərin simvoluna çevrilir. Buna görə "Faust" insan haqqında yazılmış əsərdirsə, "İblis" insanlığın taleyi haqqında yazılmış faciədir. Höte insanın daxilindəki şəri görmək üçün "Faustun İblisi"ni yaratdı. Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın daxilindən çıxaraq dövlətlərin, müharibələrin, ideologiyaların və bütöv bəşəriyyət tarixinin taleyini idarə edən simvola çevrilmişdir. Höte insanın İblisini göstərdi. Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini yaratdı.
Əgər bir gün dünya bütün müharibələri dayandırsa, bütün silahlar sussa, bütün sərhədlər açıq olsa belə, "Faust" və "İblis" yenə yaşayacaq. Çünki bu əsərlər dövlətlər haqqında deyil, insan haqqında yazılmışdır. İnsan isə hələ də öz daxilində işıqla kölgənin, vicdanla ehtirasın, həqiqətlə yalanın sonsuz mübarizəsini yaşayır. Bəşəriyyətin ən böyük məhkəməsi tarixdə deyil, insanın qəlbində qurulur. Höte də bunu gördü, Hüseyn Cavid də. Biri həmin məhkəməyə bir insanı gətirdi, digəri isə bütün bəşəriyyəti.
İblis heç vaxt təkcə mifoloji varlıq olmayıb. O, insanın vicdanı susanda danışan səsdir. Höte həmin səsi bir insanın taleyində eşitdi. Hüseyn Cavid isə həmin səsin bütöv bəşəriyyətin tarixinə çevrildiyini gördü. Məhz buna görə "Faust" və "İblis" bu gün də insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoyur.

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!]]> Gündəm, Mədəniyyət, Üst xəbər metin Sat, 15 Aug 2026 15:00:28 +0400 [/shortrss] [fullrss] Hötenin "FauHötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i - Adəm İsmayıl BAKUVİ https://duzxeber.az/gundem/5855-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi.html https://duzxeber.az/gundem/5855-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi.html DuzXeber.az: Bəşəri şərin iki böyük bədii modeli - İnsan bəzən göylərdə şeytan axtarır, halbuki o, çox vaxt öz qəlbinin qapısını açanda onunla üz-üzə qalır. Dünya ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar müəyyən bir dövrün hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, zamanın fövqünə qalxaraq insanlığın əbədi suallarına çevrilirlər. Bu əsərlərdə hadisə süjetdən, qəhrəman isə adi ədəbi obraz olmaqdan çıxır; bütöv bir sivilizasiyanın vicdanını, qorxusunu, ehtirasını və mənəvi məsuliyyətini ifadə edən rəmzə çevrilir. Bəzən tarix elə bir səhnəyə çevrilir ki, orada insanlar İblisi axtarırlar. Göylərdə, qaranlıq mağaralarda, miflərin dərinliklərində... Halbuki böyük yazıçılar bizə başqa bir həqiqəti göstərirlər: İblis gizlənmir. O, insanın hakimiyyət ehtirasında, müharibə qərarında, nifrət dolu sözündə və vicdanını susdurduğu anda görünür. Məhz buna görə Höte "Faustun İblisi"ni yaratdı, Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini səhnəyə çıxardı. İohann Volfqanq Hötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i məhz belə əsərlərdəndir. Bu iki əsər müxtəlif zamanlarda, müxtəlif mədəni mühitlərdə, fərqli dini-fəlsəfi ənənələr daxilində yaranmışdır.
Höte Qərbi Avropanın maarifçilikdən romantizmə, klassisizmdən modern düşüncəyə keçdiyi böyük mənəvi sarsıntılar dövrünün sənətkarıdır. Hüseyn Cavid isə Şərqin parçalandığı, imperiyaların toqquşduğu, Birinci Dünya müharibəsinin insanı, dini, əxlaqı və mədəniyyəti qan içində qoyduğu bir zamanın romantik filosofudur. Höte "Faust" üzərində ömrünün böyük hissəsi boyunca çalışmış, əsəri dəfələrlə dəyişdirmiş və təkmilləşdirmişdir. "Faust"un birinci hissəsi 1808-ci ildə, ikinci hissəsi isə 1832-ci ildə nəşr olunmuşdur. Araşdırmalara görə, Hötenin bu mövzu üzərində işi altmış ilə yaxın davam etmişdir. Hüseyn Cavidin dördpərdəli mənzum faciəsi "İblis" isə 1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı ümumbəşəri fəlakətin içərisində meydana gəlmişdir. Ancaq bu əsərlərin böyüklüyü onların yazıldığı tarixlərdə deyil. Onların əsl zamanı insanın yarandığı gündən başlayır və insan nə qədər ki seçim edir, tamaha düşür, hakimiyyət arzulayır, həqiqəti axtarır, yanılır, günah işləyir və öz vicdanı qarşısında cavab verməyə məcbur olur.
Faust kabinetində (1829-cu ilə aid rəsm əsəri)


İblis obrazı niyə yarandı? İblis obrazı ədəbiyyatın yaratdığı təsadüfi bir xəyali varlıq deyil. O, insanlığın xeyir və şər haqqında düşünməyə başladığı ən qədim zamanlardan bəri dini mətnlərdə, miflərdə, əfsanələrdə, fəlsəfi sistemlərdə və bədii ədəbiyyatda müxtəlif adlarla meydana çıxmışdır. İnsan şərin haradan gəldiyini anlamağa çalışmışdır: Şər kainatın müstəqil qüvvəsidirmi? O, insanın xaricində, yoxsa daxilindəmi yaranır? İnsanı günaha çəkən görünməz bir varlıqdırmı, yoxsa həmin varlıq insanın ehtiraslarının, qorxularının, qürurunun və hakimiyyət istəyinin obrazlaşdırılmış ifadəsidir?

Qurani-Kərimdə İblisin faciəsinin başlanğıcı onun Adəmə səcdə etməkdən imtinası ilə bağlıdır. İblis itaətsizliyini özünü insandan üstün hesab etməsi ilə əsaslandırır: o, oddan, Adəm isə torpaqdan yaradılmışdır. "Əraf" surəsində bu etiraz təkcə itaətsizlik kimi deyil, mənşəyə əsaslanan təkəbbür, özünüüstünlük iddiası kimi təqdim edilir. "Bəqərə" surəsinin 34-cü ayəsində İblisin imtinası və təkəbbürü onun mənəvi süqutunun əsas səbəbi kimi göstərilir. "Kəhf" surəsinin 50-ci ayəsində isə onun cinlərdən olduğu və Rəbbinin əmrindən çıxdığı bildirilir. Burada şərin başlanğıcı sadəcə günah deyil, "mən ondan üstünəm" hökmüdür. Bu düşüncə insan tarixində saysız-hesabsız fəlakətlərin mənəvi düsturuna çevrilmişdir. Bir insanın digərindən, bir xalqın başqa xalqdan, bir irqin digər irqdən, bir məzhəbin başqa məzhəbdən, bir dövlətin bütün dünyadan üstün olduğuna inanması İblisin qədim iddiasının tarixi formalarda təkrarlanmasıdır. İblis əvvəlcə "mən üstünəm" deyir, sonra "mən hökm etməliyəm" nəticəsinə gəlir. Ardınca başqasının azadlığını, həyatını və ləyaqətini öz üstünlüyünün sübutuna çevirir. Bu səbəbdən İblis obrazı yalnız dini personaj deyil. O, təkəbbürün metafizik portretidir. İncil mətnində də şeytan insanı sınağa çəkən, onun zəif anından istifadə etməyə çalışan qüvvə kimi görünür. Matta İncilinin dördüncü fəslində şeytan səhrada İsa Məsihi əvvəlcə aclıq, sonra möcüzə göstərmək ehtirası, nəhayət, dünya hakimiyyəti ilə sınağa çəkmək istəyir. Burada üç əsas ehtiras üzə çıxır: maddi ehtiyac, öz gücünü nümayiş etdirmək arzusu və hakimiyyət ehtirası. İsa Məsih bu təkliflərin hər birini rədd edir. Deməli, dini düşüncədə şeytan insanı məcbur edən deyil, ona təklif verən qüvvədir. O, insanın əlini tutub zorla cinayət törətmir. O, insanın daxilində gizlənmiş ehtirası oyadır, günaha bəraət qazandırır, yalanı həqiqət kimi göstərir və insanı öz seçiminin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Şeytanın ən böyük gücü insanın iradəsini əlindən almaq deyil, insana günahı azad seçim kimi qəbul etdirməkdir. Ədəbiyyat da İblis obrazına məhz bu nöqtədən daxil olur.
Platon İvanoviç Tseseviç Mefistofel rolunda (1910-cu illər; Rusiya)

Qretxenin faciəsi: Faustun axtarışının mənəvi qiyməti nədədir? "Faust" yalnız Faustla Mefistofelin fəlsəfi söhbətindən ibarət deyil. Əsərin insani ağrısı Qretxenin taleyində açılır. Faust özünü axtardığı halda, başqa bir insanın həyatını dağıdır. O, sevgini yaşamaq istəyir, lakin sevgidə məsuliyyət daşımağa hazır deyil. Qretxen üçün sevgi bütöv həyatdır; Faust üçün isə sonsuz təcrübələrdən biridir. Bu fərq faciənin əsasını yaradır. Faustun metafizik axtarışı Qretxenin real həyatında ölümə, günaha və ruhi sarsıntıya çevrilir. Burada Höte böyük bir həqiqəti göstərir: insanın ən uca idealları belə başqasının taleyini məhv edirsə, həmin ideallar mənəvi bəraət qazana bilməz. Faustun faciəsi yalnız şeytana yaxınlaşması deyil. Onun faciəsi öz axtarışının başqalarına vurduğu zərbəni gec görməsidir. Qretxen isə zahirən məğlub olsa da, mənəvi baxımdan Mefistofelin hakimiyyətindən kənarda qalır. Çünki o, əzabın içində vicdanını tam itirmir. Beləliklə, Höte insanın xilasını günahsızlıqda deyil, vicdanın ölməməsində görür.
Cavidin İblisi - fərdin deyil, bəşəriyyətin kölgəsi. Hötenin Mefistofeli əsasən Faustun arxasınca gedir. Onun qarşısında konkret insan, konkret ruh və konkret müqavilə vardır. Cavidin İblisinin qarşısında isə bütöv bəşəriyyət dayanır. Mefistofel bir insanın ehtirasına yol açır. Cavidin İblisi isə dövlətlərin, orduların, siyasi ideologiyaların, dini fanatizmin və kütləvi nifrətin içərisində görünür. Mefistofel pıçıldayır. Cavidin İblisi bəzən top səsləri ilə danışır. Mefistofel insanı fərdi zövq və təcrübə ilə sınağa çəkir. Cavidin İblisi insanları qan, sərvət, torpaq, məzhəb və hakimiyyət uğrunda bir-birinə qarşı qoyur. Bu mənada Mefistofel psixoloji, Cavidin İblisi isə tarixi-siyasi miqyasa malikdir. Lakin Cavidin İblisini yalnız siyasi simvol kimi görmək də doğru olmazdı. O, hər şeydən əvvəl insan ruhunun qaranlıq imkanlarının bədii təcəssümüdür. Siyasət, müharibə və fanatizm həmin qaranlığın cəmiyyət miqyasında görünən formalarıdır. Cavidin əsas sualı budur: əgər insanın daxilində zorakılığa meyil olmasaydı, heç bir İblis onu zorakılığa sövq edə bilərdimi? Bu sual əsəri dini alleqoriyadan çıxarıb böyük antropoloji faciəyə çevirir.
Arif: Cavidin Faustu. "İblis" əsərini "Faust"la müqayisə edərkən yalnız İblis və Mefistofel obrazlarını qarşılaşdırmaq kifayət etmir. Cavidin əsərində Faustun mənəvi-fəlsəfi paraleli müəyyən mənada Arifdir. Arif də həqiqət axtaran insandır. Onun adı təsadüfi seçilməmişdir. "Arif" sözü bilən, anlayan, mənəvi həqiqətə vaqif olan insan mənası daşıyır. Lakin əsərdə bu ad faciəli ironiya qazanır: həqiqəti axtaran insan hadisələrin içərisində öz həqiqətini itirir. Faust biliyin yetərsizliyindən əzab çəkir. Arif isə dünyanın ədalətsizliyindən sarsılır. Faust həyatın mənasını yaşamaq üçün Mefistofellə yaxınlaşır. Arif dünyadakı zülmü anlamağa çalışarkən İblisin təsir dairəsinə düşür. Hər ikisinin daxilində boşluq vardır. Hər ikisi mövcud həqiqətlə razılaşmır. Hər ikisi daha böyük cavab axtarır. Lakin həmin axtarış mənəvi dayağını itirdiyi anda onları uçuruma yaxınlaşdırır. Faustun zəifliyi sonsuz təcrübə ehtirasıdır. Arifin zəifliyi mənəvi ümidsizlikdir. Faust dünyanın bütün nemətlərini yaşamaq istəyir. Arif dünyanın bütün həqiqətlərindən şübhəyə düşür. Faust ehtirasdan günaha yaxınlaşırsa, Arif ümidsizlikdən günaha yaxınlaşır. Bu fərq Qərb və Şərq romantik qəhrəmanlarının daxili quruluşunu göstərir. Hötenin qəhrəmanı fəaliyyət və fərdi iradə insanıdır. Cavidin qəhrəmanı isə mənəvi sarsıntı, vicdan və ədalət axtarışı içərisində yaşayan insandır. Faust dünya ilə savaşaraq özünü tapmaq istəyir. Arif dünya qarşısında sarsılaraq özünü itirir.
Kazım Ziya Arif rolunda (1922; Azərbaycan Dram Teatrı)

Mefistofel və İblis: eyni qaranlığın iki dili. Mefistofel və Cavidin İblisi bir-birinə bənzəyir, çünki hər ikisi insanın zəifliyini görür və həmin zəiflikdən istifadə edir. Hər ikisi ağıllıdır. Hər ikisi insanı özündən daha yaxşı tanıdığı təəssüratını yaradır. Hər ikisi istehzalıdır. Hər ikisi mənəvi dəyərlərin arxasında gizlənən riyakarlığı görür. Hər ikisi insanı məcbur etmir, insanın içindəki hazır meyli hərəkətə gətirir. Hər ikisinin ən güclü silahı insanın öz ehtirasıdır. Lakin onların arasında mühüm fərq vardır. Mefistofel şərin fəlsəfi və ironik ağlıdır. Cavidin İblisi isə şərin tarixi yaddaşıdır. Mefistofel insana "sən zəifsən" deyir. Cavidin İblisi bəşəriyyətə "törətdiyiniz cinayətlərə görə məni günahlandırmayın" deyir. Mefistofel insanın ruhunu almağa çalışır. Cavidin İblisi insanın onsuz da öz ruhunu hakimiyyətə, nifrətə, pula və qana satdığını göstərir. Mefistofel Faustun qarşısında müqavilə qoyur. Cavidin İblisi göstərir ki, insanlar müqaviləni çoxdan öz aralarında bağlayıblar: biri öldürəcək, digəri ona qəhrəman adı verəcək; biri yalan danışacaq, digəri həmin yalanı həqiqət kimi yayacaq; biri müharibə başladacaq, milyonlarla insan isə onun əmrinə itaət edəcək. Hötedə müqavilə fərdidir. Caviddə müqavilə ictimaidir.
İblis insanın daxilindədir, yoxsa xaricində? Hər iki əsərin mərkəzində bu sual dayanır. Höte şərin kənardan gəldiyini göstərsə də, onu qəbul edən insan iradəsini məsuliyyətdən azad etmir. Mefistofel olmasaydı belə, Faustun daxilində narazılıq, ehtiras və sərhədləri aşmaq istəyi mövcud idi. Mefistofel bu istəkləri yaratmır; onları istiqamətləndirir. Caviddə isə məsuliyyət daha sərt şəkildə insanın üzərinə qaytarılır. İblis yalnız pərdəni qaldırır və insanın öz daxilində gizlətdiyi qaranlığı göstərir. Bu baxımdan hər iki əsərdə şeytan güzgüdür. Lakin güzgüdə görünən şeytan deyil, insandır. İnsan öz qaranlıq tərəfini başqa bir varlığın simasında görmək istəyir. Çünki şəri özündən kənarda təsəvvür etmək ona mənəvi rahatlıq verir. İnsan deyir: mən yaxşı idim, məni yoldan çıxardılar. Mən sülh istəyirdim, məni müharibəyə məcbur etdilər. Mən günahsız idim, ehtiras məni məğlub etdi. Höte və Cavid bu bəraəti qəbul etmirlər. Onların bədii hökmünə görə, insan şərin təklifini eşidə bilər, lakin son sözü yenə özü deyir. Qurani-Kərimdə İblisin insan üzərində mütləq hakimiyyət sahibi kimi deyil, azdırmağa çalışan qüvvə kimi təqdim edilməsi də məsuliyyəti insanın üzərindən götürmür. İncilin sınaq səhnəsində də şeytan təklif edir, lakin İsa Məsih təklifi rədd edir.
Deməli, həm dini mətnlərdə, həm də bu iki böyük əsərdə əsas məsələ şeytanın mövcudluğundan daha çox insanın cavabıdır. Şər azadlığın nəticəsidirmi? İnsanın seçim imkanı yoxdursa, onun yaxşılığı da mənəvi dəyər daşımır. Məcburi xeyirxahlıq xeyirxahlıq deyil. Yaxşılığın həqiqi mənası insanın şəri seçmək imkanı olduğu halda ondan imtina etməsindən yaranır. Bu səbəbdən həm "Faust", həm də "İblis" insan azadlığının faciəsini göstərir.
Azadlıq insanın böyüklüyüdür, çünki o, seçim edə bilir. Azadlıq insanın təhlükəsidir, çünki o, yanlış seçim edə bilir. Mefistofel və İblis azadlığın qaranlıq imkanlarını təmsil edirlər. Onlar insanı robot kimi idarə etmirlər. İnsana seçim təklif edirlər. Faust bu seçimdən istifadə edir. Arif bu seçim qarşısında sarsılır. Qretxen günaha düşür, lakin vicdanını tam itirmir. Cavidin qəhrəmanları müharibənin, qisasın, ehtirasın və mənəvi qarışıqlığın içərisində seçim etməyə məcbur olurlar. Beləcə, hər iki əsər göstərir ki, insanın taleyi onun başına gələn hadisələrdən daha çox həmin hadisələrə verdiyi cavabla müəyyənləşir.
"Faust"da kainat, "İblis"də tarix. Hötenin baxışında insan kainat qarşısında dayanır. Faust təbiətin, biliyin, zamanın, gözəlliyin və yaradılışın sirrini anlamaq istəyir. Onun sualı metafizikdir: insan dünyada nə üçün yaşayır və onun imkanlarının son sərhədi haradadır? Faustun axtarışı fərddən başlayıb kainata doğru genişlənir. Cavidin baxışında isə insan daha çox tarixin qarşısında dayanır. "İblis"də əsas sual budur: bəşəriyyət niyə özünü məhv edir? Niyə din mərhəmət gətirməli olduğu halda fanatizm vasitəsinə çevrilir? Niyə elm rifah yaratmalı olduğu halda silah istehsal edir? Niyə dövlət insanı qorumalı olduğu halda onu müharibəyə göndərir? "İblis"in axtarışı tarixdən başlayıb insanın daxilinə doğru dərinləşir. Höte kainatın içində insanın yerini axtarır. Cavid insanın içində tarixin qanlı səbəblərini axtarır. Hötedə insan sonsuzluğa can atan varlıqdır. Caviddə insan öz yaratdığı cəhənnəmdə yolunu itirən varlıqdır. Hər iki müəllif üçün insan tamamlanmış məxluq deyil. O, daim yaranan, dəyişən, yıxılan, qalxan, axtaran və özünü yenidən quran varlıqdır.
Bədii obrazların gücü. Nə üçün fəlsəfə kitablarında deyilən bir çox fikir unudulur, lakin Faust, Mefistofel, İblis, Arif və Qretxen kimi obrazlar əsrlərlə yaşayır? Çünki bədii obraz ideyanı canlı taleyə çevirir. "Şər insanın daxilindədir" fikri fəlsəfi hökm kimi söyləndikdə ağla təsir edir. Lakin həmin şər səhnədə danışanda, insanın qulağına pıçıldayanda, onun ehtirasını oyadanda, bir ailənin faciəsinə, bir insanın süqutuna və bir dünyanın müharibəsinə çevriləndə həm də ruha təsir göstərir. Ədəbiyyat düşüncəni hissə çevirir. Mefistofel yalnız şər ideyası deyil. Onun ironiyası, soyuqqanlılığı, insanı kiçiltmək bacarığı vardır. Faust yalnız axtarış ideyası deyil. Onun yorğunluğu, ümidsizliyi, ehtirası, günahı və peşmanlığı vardır. Cavidin İblisi yalnız müharibə simvolu deyil. O, insanlığın öz cinayətləri qarşısında qurduğu nəhəng bəraət mexanizmidir. Arif yalnız çaşqın ziyalı deyil. O, dünyada ədalət tapmadıqda öz daxilindəki işığı itirən insanın faciəsidir. Bədii obraz ona görə qüdrətlidir ki, oxucu onunla mübahisə etmir, onunla yaşayır. Oxucu Faustun yerinə özünü qoyur: mən həqiqət naminə nə qədər irəli gedə bilərdim? Qretxenin taleyinə baxır: mənim arzularım başqa bir insanın həyatına hansı qiymətə başa gəlir? Arifin sarsıntısını yaşayır: dünyadakı ədalətsizlik mənim inamımı məhv edə bilərmi? İblisin ittihamını eşidir: öz günahımı hansı görünməz qüvvənin üzərinə atıram? Ədəbi əsər cavab verməkdən daha çox insanın daxilində sual yaradır. Ölməz əsərlərin gücü də bundadır.
Abbas Mirzə Şərifzadə İblis rolunda

Faust və Arif bir obrazda. Əgər Faustla Arifi vahid bir bədii-fəlsəfi obrazda birləşdirsək, qarşımızda həqiqəti axtaran, lakin həm biliyin, həm də mənəvi ümidsizliyin sərhədində dayanan insan görünər. Bu insan dünyanın bütün kitablarını oxuyub, amma bir uşağın göz yaşının səbəbini anlaya bilməyib. O, kainatın qanunlarını öyrənib, lakin insanın niyə başqa insanı öldürdüyünü izah edə bilməyib. O, dinlər haqqında bilik qazanıb, amma din adından törədilən nifrəti görəndə sarsılıb. O, azadlıq haqqında danışıb, lakin azadlıq naminə başlayan müharibələrin yeni əsarətlər yaratdığını görüb. Onun bir tərəfində Faust dayanır: "Mən yaşamaq, bilmək, yaratmaq və sərhədləri aşmaq istəyirəm". Digər tərəfində Arif dayanır: "Mən bu dünyanın ədalətinə inanmaq istəyirəm, amma gördüklərim inamımı məhv edir". Bu birləşmiş obraz müasir insanın özüdür. Müasir insan Fausta bənzəyir, çünki texnologiya vasitəsilə dünyanın bütün sərhədlərini aşmaq istəyir. Müasir insan Arifə bənzəyir, çünki həmin tərəqqinin içərisində müharibə, yoxsulluq, tənhalıq və mənəvi boşluq görərək sarsılır. Onun qarşısında isə Mefistofel və İblisin birləşmiş kölgəsi dayanır. Bu kölgə ona deyir: "Bilik əldə et, amma vicdanı unut." "Dünyanı dəyiş, amma insanı düşünmə." "Qüdrətli ol, lakin mərhəmətli olma." "Qalib gəl, necə qalib gəldiyinin əhəmiyyəti yoxdur." "Günah et, sonra günahına böyük bir ideyanın adını ver." Müasir İblisin ən təhlükəli forması bu səsdir.
Mefistofel və İblis bir obrazda. Mefistofellə Cavidin İblisini vahid obrazda təsəvvür etsək, bu varlıq nə klassik şeytan görkəmində olar, nə də alovlar içərisində görünərdi. O, çox savadlı danışardı. Məntiqli görünərdi. İnsan hüquqlarından danışaraq müharibəni müdafiə edə bilərdi. Ədalətdən danışaraq qisası təbliğ edərdi. Dindən danışaraq nifrət yarada bilərdi. Vətənpərvərlikdən danışaraq özgə xalqların məhvini əsaslandırardı. Tərəqqidən danışaraq insanı mexanizmin əlavəsinə çevirərdi. Azadlıqdan danışaraq insanın şüurunu idarə edərdi. Bu birləşmiş İblis zorla deyil, anlayışları dəyişdirməklə hökm sürərdi. O, ölümə "zəruri itki", işğala "tarixi ədalət", yalana "informasiya siyasəti", qorxuya "ictimai təhlükəsizlik", tamaha "inkişaf", mənəvi boşluğa isə "müasir həyat" adı verərdi. Mefistofelin ironiyası ilə Cavidin İblisinin tarixi miqyası birləşəndə müasir şərin portreti yaranır. Bu şər mağarada yaşamır. O, tribunalarda, ekranlarda, kabinetlərdə və bəzən insanın öz daxili monoloqunda yaşayır.
Hüseyn Cavid və Hötenin ortaq düşüncəsi. Höte və Hüseyn Cavid fərqli dövrlərin, fərqli xalqların və fərqli mədəniyyətlərin sənətkarları olsalar da, onların insan haqqında əsas narahatlığı ortaqdır. Hər ikisi insanı sadəcə, günahsız qurban kimi göstərmir. Hər ikisi insanın daxilində xeyirlə şərin mübarizə apardığını qəbul edir. Hər ikisi şərin ağılsız deyil, ağıllı və cazibədar görünə biləcəyini göstərir. Hər ikisi insanı öz seçiminə görə məsuliyyət daşıyan varlıq kimi təqdim edir. Hər ikisi zahiri tərəqqinin mənəvi tərəqqi olmadan fəlakətə çevrilə biləcəyini hiss etdirir. Hər ikisi ümidsizliyin şərə aparan yollardan biri olduğunu göstərir. Hər ikisində insanın xilas ehtimalı tamamilə yox olmur. Lakin onların baxış istiqamətləri fərqlidir.
Höte insanın daim axtarmasını onun böyüklüyü hesab edir. Faust yanılır, günaha düşür, dağıdır, lakin hərəkətdədir. Onun ruhu donmur. Cavid isə insanın axtarışının mənəvi məsuliyyətdən ayrıldığı anda təhlükəli olduğunu göstərir. Arifin düşüncəsi onu xilas etmir, çünki düşüncə iradə və inamla birləşmir. Höte insanın fəaliyyətinə ümid edir. Cavid insanın vicdanını oyatmağa çalışır. Hötedə xilasın yolu sonsuz cəhddən keçir. Caviddə xilasın yolu insanın İblisi özündən kənarda deyil, öz daxilində tanımasından keçir. "Faust" və "İblis" ona görə yaşayır ki, bəşəri mövzuları əhatə edir. İnsan hələ də biliyin çoxluğu içərisində mənasızlıq yaşayır. İnsan hələ də sevgini məsuliyyətsiz ehtirasa çevirir. İnsan hələ də hakimiyyət naminə vicdanından imtina edir. İnsan hələ də öz günahına bəraət axtarır. Dövlətlər hələ də müharibəni uca ideyalarla əsaslandırırlar. Fanatizm hələ də müqəddəs sözlərin arxasında gizlənir. Texniki tərəqqi hələ də mənəvi tərəqqini qabaqlayır.
Müasir insanın əlində Hötenin dövründə təsəvvür belə edilməyən vasitələr vardır, lakin Faustun sualı yenə də cavabsızdır: bütün bunlar insana həqiqi məna verirmi? Müasir dövlətlər Cavidin dövründən daha güclü silahlara malikdirlər, lakin "İblis"in sualı yenə də qarşımızdadır: bu silahların arxasında kim dayanır - İblis, yoxsa insan? Əsərlər köhnəlmir, çünki insanın daxilindəki qarşıdurma köhnəlmir. Forma dəyişir, İblis dəyişmir. Müqavilənin kağızı dəyişir, Mefistofelin təklifi dəyişmir. Faust laboratoriyadan çıxıb texnologiya mərkəzinə keçir. Arif köhnə hücrədən çıxıb müasir şəhərin tənhalığına düşür. Mefistofel orta əsr libasını çıxarıb rasional məsləhətçi kimi danışır. İblis alovlu səhnədən enib insanın vicdanına yerləşir. Buna görə bu əsərlər yalnız klassik ədəbiyyat nümunələri deyil. Onlar insan ruhunun daim yenilənən diaqnozudur. Ədəbiyyatın qurduğu böyük məhkəmə - "Faust" və "İblis" oxucunu məhkəməyə çağırır. Lakin bu məhkəmədə hakim də, müttəhim də, şahid də insanın özüdür. Mefistofel insanı ittiham edir: sən ideallarından danışsan da, ehtiraslarının arxasınca gedirsən. Faust cavab verir: mən yanılıram, çünki axtarıram. İblis insanlığı ittiham edir: törətdiyiniz bütün cinayətləri mənim adıma yazırsınız. Arif cavab verə bilmir, çünki öz daxilində həqiqətlə ümidsizlik arasında parçalanır. Qretxen öz əzabı ilə göstərir ki, böyük ideyaların qiymətini çox vaxt günahsız insanlar ödəyirlər. Bu məhkəmənin hökmü əvvəlcədən yazılmayıb. Hər yeni oxucu hökmü yenidən verməlidir. Məhz buna görə böyük ədəbiyyat insanı rahatlaşdırmır.
Höte İblisi insanın qarşısına çıxardı, Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın içində yaşayır. Mefistofel bir insanı sınağa çəkir, Cavidin İblisi isə bütöv bəşəriyyətin taleyini yönləndirən şərin simvoluna çevrilir. Buna görə "Faust" insan haqqında yazılmış əsərdirsə, "İblis" insanlığın taleyi haqqında yazılmış faciədir. Höte insanın daxilindəki şəri görmək üçün "Faustun İblisi"ni yaratdı. Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın daxilindən çıxaraq dövlətlərin, müharibələrin, ideologiyaların və bütöv bəşəriyyət tarixinin taleyini idarə edən simvola çevrilmişdir. Höte insanın İblisini göstərdi. Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini yaratdı.
Əgər bir gün dünya bütün müharibələri dayandırsa, bütün silahlar sussa, bütün sərhədlər açıq olsa belə, "Faust" və "İblis" yenə yaşayacaq. Çünki bu əsərlər dövlətlər haqqında deyil, insan haqqında yazılmışdır. İnsan isə hələ də öz daxilində işıqla kölgənin, vicdanla ehtirasın, həqiqətlə yalanın sonsuz mübarizəsini yaşayır. Bəşəriyyətin ən böyük məhkəməsi tarixdə deyil, insanın qəlbində qurulur. Höte də bunu gördü, Hüseyn Cavid də. Biri həmin məhkəməyə bir insanı gətirdi, digəri isə bütün bəşəriyyəti.
İblis heç vaxt təkcə mifoloji varlıq olmayıb. O, insanın vicdanı susanda danışan səsdir. Höte həmin səsi bir insanın taleyində eşitdi. Hüseyn Cavid isə həmin səsin bütöv bəşəriyyətin tarixinə çevrildiyini gördü. Məhz buna görə "Faust" və "İblis" bu gün də insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoyur.

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!]]> DuzXeber.az: Bəşəri şərin iki böyük bədii modeli - İnsan bəzən göylərdə şeytan axtarır, halbuki o, çox vaxt öz qəlbinin qapısını açanda onunla üz-üzə qalır. Dünya ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar müəyyən bir dövrün hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, zamanın fövqünə qalxaraq insanlığın əbədi suallarına çevrilirlər. Bu əsərlərdə hadisə süjetdən, qəhrəman isə adi ədəbi obraz olmaqdan çıxır; bütöv bir sivilizasiyanın vicdanını, qorxusunu, ehtirasını və mənəvi məsuliyyətini ifadə edən rəmzə çevrilir. Bəzən tarix elə bir səhnəyə çevrilir ki, orada insanlar İblisi axtarırlar. Göylərdə, qaranlıq mağaralarda, miflərin dərinliklərində... Halbuki böyük yazıçılar bizə başqa bir həqiqəti göstərirlər: İblis gizlənmir. O, insanın hakimiyyət ehtirasında, müharibə qərarında, nifrət dolu sözündə və vicdanını susdurduğu anda görünür. Məhz buna görə Höte "Faustun İblisi"ni yaratdı, Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini səhnəyə çıxardı. İohann Volfqanq Hötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i məhz belə əsərlərdəndir. Bu iki əsər müxtəlif zamanlarda, müxtəlif mədəni mühitlərdə, fərqli dini-fəlsəfi ənənələr daxilində yaranmışdır.
Höte Qərbi Avropanın maarifçilikdən romantizmə, klassisizmdən modern düşüncəyə keçdiyi böyük mənəvi sarsıntılar dövrünün sənətkarıdır. Hüseyn Cavid isə Şərqin parçalandığı, imperiyaların toqquşduğu, Birinci Dünya müharibəsinin insanı, dini, əxlaqı və mədəniyyəti qan içində qoyduğu bir zamanın romantik filosofudur. Höte "Faust" üzərində ömrünün böyük hissəsi boyunca çalışmış, əsəri dəfələrlə dəyişdirmiş və təkmilləşdirmişdir. "Faust"un birinci hissəsi 1808-ci ildə, ikinci hissəsi isə 1832-ci ildə nəşr olunmuşdur. Araşdırmalara görə, Hötenin bu mövzu üzərində işi altmış ilə yaxın davam etmişdir. Hüseyn Cavidin dördpərdəli mənzum faciəsi "İblis" isə 1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı ümumbəşəri fəlakətin içərisində meydana gəlmişdir. Ancaq bu əsərlərin böyüklüyü onların yazıldığı tarixlərdə deyil. Onların əsl zamanı insanın yarandığı gündən başlayır və insan nə qədər ki seçim edir, tamaha düşür, hakimiyyət arzulayır, həqiqəti axtarır, yanılır, günah işləyir və öz vicdanı qarşısında cavab verməyə məcbur olur.
Faust kabinetində (1829-cu ilə aid rəsm əsəri)


İblis obrazı niyə yarandı? İblis obrazı ədəbiyyatın yaratdığı təsadüfi bir xəyali varlıq deyil. O, insanlığın xeyir və şər haqqında düşünməyə başladığı ən qədim zamanlardan bəri dini mətnlərdə, miflərdə, əfsanələrdə, fəlsəfi sistemlərdə və bədii ədəbiyyatda müxtəlif adlarla meydana çıxmışdır. İnsan şərin haradan gəldiyini anlamağa çalışmışdır: Şər kainatın müstəqil qüvvəsidirmi? O, insanın xaricində, yoxsa daxilindəmi yaranır? İnsanı günaha çəkən görünməz bir varlıqdırmı, yoxsa həmin varlıq insanın ehtiraslarının, qorxularının, qürurunun və hakimiyyət istəyinin obrazlaşdırılmış ifadəsidir?

Qurani-Kərimdə İblisin faciəsinin başlanğıcı onun Adəmə səcdə etməkdən imtinası ilə bağlıdır. İblis itaətsizliyini özünü insandan üstün hesab etməsi ilə əsaslandırır: o, oddan, Adəm isə torpaqdan yaradılmışdır. "Əraf" surəsində bu etiraz təkcə itaətsizlik kimi deyil, mənşəyə əsaslanan təkəbbür, özünüüstünlük iddiası kimi təqdim edilir. "Bəqərə" surəsinin 34-cü ayəsində İblisin imtinası və təkəbbürü onun mənəvi süqutunun əsas səbəbi kimi göstərilir. "Kəhf" surəsinin 50-ci ayəsində isə onun cinlərdən olduğu və Rəbbinin əmrindən çıxdığı bildirilir. Burada şərin başlanğıcı sadəcə günah deyil, "mən ondan üstünəm" hökmüdür. Bu düşüncə insan tarixində saysız-hesabsız fəlakətlərin mənəvi düsturuna çevrilmişdir. Bir insanın digərindən, bir xalqın başqa xalqdan, bir irqin digər irqdən, bir məzhəbin başqa məzhəbdən, bir dövlətin bütün dünyadan üstün olduğuna inanması İblisin qədim iddiasının tarixi formalarda təkrarlanmasıdır. İblis əvvəlcə "mən üstünəm" deyir, sonra "mən hökm etməliyəm" nəticəsinə gəlir. Ardınca başqasının azadlığını, həyatını və ləyaqətini öz üstünlüyünün sübutuna çevirir. Bu səbəbdən İblis obrazı yalnız dini personaj deyil. O, təkəbbürün metafizik portretidir. İncil mətnində də şeytan insanı sınağa çəkən, onun zəif anından istifadə etməyə çalışan qüvvə kimi görünür. Matta İncilinin dördüncü fəslində şeytan səhrada İsa Məsihi əvvəlcə aclıq, sonra möcüzə göstərmək ehtirası, nəhayət, dünya hakimiyyəti ilə sınağa çəkmək istəyir. Burada üç əsas ehtiras üzə çıxır: maddi ehtiyac, öz gücünü nümayiş etdirmək arzusu və hakimiyyət ehtirası. İsa Məsih bu təkliflərin hər birini rədd edir. Deməli, dini düşüncədə şeytan insanı məcbur edən deyil, ona təklif verən qüvvədir. O, insanın əlini tutub zorla cinayət törətmir. O, insanın daxilində gizlənmiş ehtirası oyadır, günaha bəraət qazandırır, yalanı həqiqət kimi göstərir və insanı öz seçiminin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Şeytanın ən böyük gücü insanın iradəsini əlindən almaq deyil, insana günahı azad seçim kimi qəbul etdirməkdir. Ədəbiyyat da İblis obrazına məhz bu nöqtədən daxil olur.
Platon İvanoviç Tseseviç Mefistofel rolunda (1910-cu illər; Rusiya)

Qretxenin faciəsi: Faustun axtarışının mənəvi qiyməti nədədir? "Faust" yalnız Faustla Mefistofelin fəlsəfi söhbətindən ibarət deyil. Əsərin insani ağrısı Qretxenin taleyində açılır. Faust özünü axtardığı halda, başqa bir insanın həyatını dağıdır. O, sevgini yaşamaq istəyir, lakin sevgidə məsuliyyət daşımağa hazır deyil. Qretxen üçün sevgi bütöv həyatdır; Faust üçün isə sonsuz təcrübələrdən biridir. Bu fərq faciənin əsasını yaradır. Faustun metafizik axtarışı Qretxenin real həyatında ölümə, günaha və ruhi sarsıntıya çevrilir. Burada Höte böyük bir həqiqəti göstərir: insanın ən uca idealları belə başqasının taleyini məhv edirsə, həmin ideallar mənəvi bəraət qazana bilməz. Faustun faciəsi yalnız şeytana yaxınlaşması deyil. Onun faciəsi öz axtarışının başqalarına vurduğu zərbəni gec görməsidir. Qretxen isə zahirən məğlub olsa da, mənəvi baxımdan Mefistofelin hakimiyyətindən kənarda qalır. Çünki o, əzabın içində vicdanını tam itirmir. Beləliklə, Höte insanın xilasını günahsızlıqda deyil, vicdanın ölməməsində görür.
Cavidin İblisi - fərdin deyil, bəşəriyyətin kölgəsi. Hötenin Mefistofeli əsasən Faustun arxasınca gedir. Onun qarşısında konkret insan, konkret ruh və konkret müqavilə vardır. Cavidin İblisinin qarşısında isə bütöv bəşəriyyət dayanır. Mefistofel bir insanın ehtirasına yol açır. Cavidin İblisi isə dövlətlərin, orduların, siyasi ideologiyaların, dini fanatizmin və kütləvi nifrətin içərisində görünür. Mefistofel pıçıldayır. Cavidin İblisi bəzən top səsləri ilə danışır. Mefistofel insanı fərdi zövq və təcrübə ilə sınağa çəkir. Cavidin İblisi insanları qan, sərvət, torpaq, məzhəb və hakimiyyət uğrunda bir-birinə qarşı qoyur. Bu mənada Mefistofel psixoloji, Cavidin İblisi isə tarixi-siyasi miqyasa malikdir. Lakin Cavidin İblisini yalnız siyasi simvol kimi görmək də doğru olmazdı. O, hər şeydən əvvəl insan ruhunun qaranlıq imkanlarının bədii təcəssümüdür. Siyasət, müharibə və fanatizm həmin qaranlığın cəmiyyət miqyasında görünən formalarıdır. Cavidin əsas sualı budur: əgər insanın daxilində zorakılığa meyil olmasaydı, heç bir İblis onu zorakılığa sövq edə bilərdimi? Bu sual əsəri dini alleqoriyadan çıxarıb böyük antropoloji faciəyə çevirir.
Arif: Cavidin Faustu. "İblis" əsərini "Faust"la müqayisə edərkən yalnız İblis və Mefistofel obrazlarını qarşılaşdırmaq kifayət etmir. Cavidin əsərində Faustun mənəvi-fəlsəfi paraleli müəyyən mənada Arifdir. Arif də həqiqət axtaran insandır. Onun adı təsadüfi seçilməmişdir. "Arif" sözü bilən, anlayan, mənəvi həqiqətə vaqif olan insan mənası daşıyır. Lakin əsərdə bu ad faciəli ironiya qazanır: həqiqəti axtaran insan hadisələrin içərisində öz həqiqətini itirir. Faust biliyin yetərsizliyindən əzab çəkir. Arif isə dünyanın ədalətsizliyindən sarsılır. Faust həyatın mənasını yaşamaq üçün Mefistofellə yaxınlaşır. Arif dünyadakı zülmü anlamağa çalışarkən İblisin təsir dairəsinə düşür. Hər ikisinin daxilində boşluq vardır. Hər ikisi mövcud həqiqətlə razılaşmır. Hər ikisi daha böyük cavab axtarır. Lakin həmin axtarış mənəvi dayağını itirdiyi anda onları uçuruma yaxınlaşdırır. Faustun zəifliyi sonsuz təcrübə ehtirasıdır. Arifin zəifliyi mənəvi ümidsizlikdir. Faust dünyanın bütün nemətlərini yaşamaq istəyir. Arif dünyanın bütün həqiqətlərindən şübhəyə düşür. Faust ehtirasdan günaha yaxınlaşırsa, Arif ümidsizlikdən günaha yaxınlaşır. Bu fərq Qərb və Şərq romantik qəhrəmanlarının daxili quruluşunu göstərir. Hötenin qəhrəmanı fəaliyyət və fərdi iradə insanıdır. Cavidin qəhrəmanı isə mənəvi sarsıntı, vicdan və ədalət axtarışı içərisində yaşayan insandır. Faust dünya ilə savaşaraq özünü tapmaq istəyir. Arif dünya qarşısında sarsılaraq özünü itirir.
Kazım Ziya Arif rolunda (1922; Azərbaycan Dram Teatrı)

Mefistofel və İblis: eyni qaranlığın iki dili. Mefistofel və Cavidin İblisi bir-birinə bənzəyir, çünki hər ikisi insanın zəifliyini görür və həmin zəiflikdən istifadə edir. Hər ikisi ağıllıdır. Hər ikisi insanı özündən daha yaxşı tanıdığı təəssüratını yaradır. Hər ikisi istehzalıdır. Hər ikisi mənəvi dəyərlərin arxasında gizlənən riyakarlığı görür. Hər ikisi insanı məcbur etmir, insanın içindəki hazır meyli hərəkətə gətirir. Hər ikisinin ən güclü silahı insanın öz ehtirasıdır. Lakin onların arasında mühüm fərq vardır. Mefistofel şərin fəlsəfi və ironik ağlıdır. Cavidin İblisi isə şərin tarixi yaddaşıdır. Mefistofel insana "sən zəifsən" deyir. Cavidin İblisi bəşəriyyətə "törətdiyiniz cinayətlərə görə məni günahlandırmayın" deyir. Mefistofel insanın ruhunu almağa çalışır. Cavidin İblisi insanın onsuz da öz ruhunu hakimiyyətə, nifrətə, pula və qana satdığını göstərir. Mefistofel Faustun qarşısında müqavilə qoyur. Cavidin İblisi göstərir ki, insanlar müqaviləni çoxdan öz aralarında bağlayıblar: biri öldürəcək, digəri ona qəhrəman adı verəcək; biri yalan danışacaq, digəri həmin yalanı həqiqət kimi yayacaq; biri müharibə başladacaq, milyonlarla insan isə onun əmrinə itaət edəcək. Hötedə müqavilə fərdidir. Caviddə müqavilə ictimaidir.
İblis insanın daxilindədir, yoxsa xaricində? Hər iki əsərin mərkəzində bu sual dayanır. Höte şərin kənardan gəldiyini göstərsə də, onu qəbul edən insan iradəsini məsuliyyətdən azad etmir. Mefistofel olmasaydı belə, Faustun daxilində narazılıq, ehtiras və sərhədləri aşmaq istəyi mövcud idi. Mefistofel bu istəkləri yaratmır; onları istiqamətləndirir. Caviddə isə məsuliyyət daha sərt şəkildə insanın üzərinə qaytarılır. İblis yalnız pərdəni qaldırır və insanın öz daxilində gizlətdiyi qaranlığı göstərir. Bu baxımdan hər iki əsərdə şeytan güzgüdür. Lakin güzgüdə görünən şeytan deyil, insandır. İnsan öz qaranlıq tərəfini başqa bir varlığın simasında görmək istəyir. Çünki şəri özündən kənarda təsəvvür etmək ona mənəvi rahatlıq verir. İnsan deyir: mən yaxşı idim, məni yoldan çıxardılar. Mən sülh istəyirdim, məni müharibəyə məcbur etdilər. Mən günahsız idim, ehtiras məni məğlub etdi. Höte və Cavid bu bəraəti qəbul etmirlər. Onların bədii hökmünə görə, insan şərin təklifini eşidə bilər, lakin son sözü yenə özü deyir. Qurani-Kərimdə İblisin insan üzərində mütləq hakimiyyət sahibi kimi deyil, azdırmağa çalışan qüvvə kimi təqdim edilməsi də məsuliyyəti insanın üzərindən götürmür. İncilin sınaq səhnəsində də şeytan təklif edir, lakin İsa Məsih təklifi rədd edir.
Deməli, həm dini mətnlərdə, həm də bu iki böyük əsərdə əsas məsələ şeytanın mövcudluğundan daha çox insanın cavabıdır. Şər azadlığın nəticəsidirmi? İnsanın seçim imkanı yoxdursa, onun yaxşılığı da mənəvi dəyər daşımır. Məcburi xeyirxahlıq xeyirxahlıq deyil. Yaxşılığın həqiqi mənası insanın şəri seçmək imkanı olduğu halda ondan imtina etməsindən yaranır. Bu səbəbdən həm "Faust", həm də "İblis" insan azadlığının faciəsini göstərir.
Azadlıq insanın böyüklüyüdür, çünki o, seçim edə bilir. Azadlıq insanın təhlükəsidir, çünki o, yanlış seçim edə bilir. Mefistofel və İblis azadlığın qaranlıq imkanlarını təmsil edirlər. Onlar insanı robot kimi idarə etmirlər. İnsana seçim təklif edirlər. Faust bu seçimdən istifadə edir. Arif bu seçim qarşısında sarsılır. Qretxen günaha düşür, lakin vicdanını tam itirmir. Cavidin qəhrəmanları müharibənin, qisasın, ehtirasın və mənəvi qarışıqlığın içərisində seçim etməyə məcbur olurlar. Beləcə, hər iki əsər göstərir ki, insanın taleyi onun başına gələn hadisələrdən daha çox həmin hadisələrə verdiyi cavabla müəyyənləşir.
"Faust"da kainat, "İblis"də tarix. Hötenin baxışında insan kainat qarşısında dayanır. Faust təbiətin, biliyin, zamanın, gözəlliyin və yaradılışın sirrini anlamaq istəyir. Onun sualı metafizikdir: insan dünyada nə üçün yaşayır və onun imkanlarının son sərhədi haradadır? Faustun axtarışı fərddən başlayıb kainata doğru genişlənir. Cavidin baxışında isə insan daha çox tarixin qarşısında dayanır. "İblis"də əsas sual budur: bəşəriyyət niyə özünü məhv edir? Niyə din mərhəmət gətirməli olduğu halda fanatizm vasitəsinə çevrilir? Niyə elm rifah yaratmalı olduğu halda silah istehsal edir? Niyə dövlət insanı qorumalı olduğu halda onu müharibəyə göndərir? "İblis"in axtarışı tarixdən başlayıb insanın daxilinə doğru dərinləşir. Höte kainatın içində insanın yerini axtarır. Cavid insanın içində tarixin qanlı səbəblərini axtarır. Hötedə insan sonsuzluğa can atan varlıqdır. Caviddə insan öz yaratdığı cəhənnəmdə yolunu itirən varlıqdır. Hər iki müəllif üçün insan tamamlanmış məxluq deyil. O, daim yaranan, dəyişən, yıxılan, qalxan, axtaran və özünü yenidən quran varlıqdır.
Bədii obrazların gücü. Nə üçün fəlsəfə kitablarında deyilən bir çox fikir unudulur, lakin Faust, Mefistofel, İblis, Arif və Qretxen kimi obrazlar əsrlərlə yaşayır? Çünki bədii obraz ideyanı canlı taleyə çevirir. "Şər insanın daxilindədir" fikri fəlsəfi hökm kimi söyləndikdə ağla təsir edir. Lakin həmin şər səhnədə danışanda, insanın qulağına pıçıldayanda, onun ehtirasını oyadanda, bir ailənin faciəsinə, bir insanın süqutuna və bir dünyanın müharibəsinə çevriləndə həm də ruha təsir göstərir. Ədəbiyyat düşüncəni hissə çevirir. Mefistofel yalnız şər ideyası deyil. Onun ironiyası, soyuqqanlılığı, insanı kiçiltmək bacarığı vardır. Faust yalnız axtarış ideyası deyil. Onun yorğunluğu, ümidsizliyi, ehtirası, günahı və peşmanlığı vardır. Cavidin İblisi yalnız müharibə simvolu deyil. O, insanlığın öz cinayətləri qarşısında qurduğu nəhəng bəraət mexanizmidir. Arif yalnız çaşqın ziyalı deyil. O, dünyada ədalət tapmadıqda öz daxilindəki işığı itirən insanın faciəsidir. Bədii obraz ona görə qüdrətlidir ki, oxucu onunla mübahisə etmir, onunla yaşayır. Oxucu Faustun yerinə özünü qoyur: mən həqiqət naminə nə qədər irəli gedə bilərdim? Qretxenin taleyinə baxır: mənim arzularım başqa bir insanın həyatına hansı qiymətə başa gəlir? Arifin sarsıntısını yaşayır: dünyadakı ədalətsizlik mənim inamımı məhv edə bilərmi? İblisin ittihamını eşidir: öz günahımı hansı görünməz qüvvənin üzərinə atıram? Ədəbi əsər cavab verməkdən daha çox insanın daxilində sual yaradır. Ölməz əsərlərin gücü də bundadır.
Abbas Mirzə Şərifzadə İblis rolunda

Faust və Arif bir obrazda. Əgər Faustla Arifi vahid bir bədii-fəlsəfi obrazda birləşdirsək, qarşımızda həqiqəti axtaran, lakin həm biliyin, həm də mənəvi ümidsizliyin sərhədində dayanan insan görünər. Bu insan dünyanın bütün kitablarını oxuyub, amma bir uşağın göz yaşının səbəbini anlaya bilməyib. O, kainatın qanunlarını öyrənib, lakin insanın niyə başqa insanı öldürdüyünü izah edə bilməyib. O, dinlər haqqında bilik qazanıb, amma din adından törədilən nifrəti görəndə sarsılıb. O, azadlıq haqqında danışıb, lakin azadlıq naminə başlayan müharibələrin yeni əsarətlər yaratdığını görüb. Onun bir tərəfində Faust dayanır: "Mən yaşamaq, bilmək, yaratmaq və sərhədləri aşmaq istəyirəm". Digər tərəfində Arif dayanır: "Mən bu dünyanın ədalətinə inanmaq istəyirəm, amma gördüklərim inamımı məhv edir". Bu birləşmiş obraz müasir insanın özüdür. Müasir insan Fausta bənzəyir, çünki texnologiya vasitəsilə dünyanın bütün sərhədlərini aşmaq istəyir. Müasir insan Arifə bənzəyir, çünki həmin tərəqqinin içərisində müharibə, yoxsulluq, tənhalıq və mənəvi boşluq görərək sarsılır. Onun qarşısında isə Mefistofel və İblisin birləşmiş kölgəsi dayanır. Bu kölgə ona deyir: "Bilik əldə et, amma vicdanı unut." "Dünyanı dəyiş, amma insanı düşünmə." "Qüdrətli ol, lakin mərhəmətli olma." "Qalib gəl, necə qalib gəldiyinin əhəmiyyəti yoxdur." "Günah et, sonra günahına böyük bir ideyanın adını ver." Müasir İblisin ən təhlükəli forması bu səsdir.
Mefistofel və İblis bir obrazda. Mefistofellə Cavidin İblisini vahid obrazda təsəvvür etsək, bu varlıq nə klassik şeytan görkəmində olar, nə də alovlar içərisində görünərdi. O, çox savadlı danışardı. Məntiqli görünərdi. İnsan hüquqlarından danışaraq müharibəni müdafiə edə bilərdi. Ədalətdən danışaraq qisası təbliğ edərdi. Dindən danışaraq nifrət yarada bilərdi. Vətənpərvərlikdən danışaraq özgə xalqların məhvini əsaslandırardı. Tərəqqidən danışaraq insanı mexanizmin əlavəsinə çevirərdi. Azadlıqdan danışaraq insanın şüurunu idarə edərdi. Bu birləşmiş İblis zorla deyil, anlayışları dəyişdirməklə hökm sürərdi. O, ölümə "zəruri itki", işğala "tarixi ədalət", yalana "informasiya siyasəti", qorxuya "ictimai təhlükəsizlik", tamaha "inkişaf", mənəvi boşluğa isə "müasir həyat" adı verərdi. Mefistofelin ironiyası ilə Cavidin İblisinin tarixi miqyası birləşəndə müasir şərin portreti yaranır. Bu şər mağarada yaşamır. O, tribunalarda, ekranlarda, kabinetlərdə və bəzən insanın öz daxili monoloqunda yaşayır.
Hüseyn Cavid və Hötenin ortaq düşüncəsi. Höte və Hüseyn Cavid fərqli dövrlərin, fərqli xalqların və fərqli mədəniyyətlərin sənətkarları olsalar da, onların insan haqqında əsas narahatlığı ortaqdır. Hər ikisi insanı sadəcə, günahsız qurban kimi göstərmir. Hər ikisi insanın daxilində xeyirlə şərin mübarizə apardığını qəbul edir. Hər ikisi şərin ağılsız deyil, ağıllı və cazibədar görünə biləcəyini göstərir. Hər ikisi insanı öz seçiminə görə məsuliyyət daşıyan varlıq kimi təqdim edir. Hər ikisi zahiri tərəqqinin mənəvi tərəqqi olmadan fəlakətə çevrilə biləcəyini hiss etdirir. Hər ikisi ümidsizliyin şərə aparan yollardan biri olduğunu göstərir. Hər ikisində insanın xilas ehtimalı tamamilə yox olmur. Lakin onların baxış istiqamətləri fərqlidir.
Höte insanın daim axtarmasını onun böyüklüyü hesab edir. Faust yanılır, günaha düşür, dağıdır, lakin hərəkətdədir. Onun ruhu donmur. Cavid isə insanın axtarışının mənəvi məsuliyyətdən ayrıldığı anda təhlükəli olduğunu göstərir. Arifin düşüncəsi onu xilas etmir, çünki düşüncə iradə və inamla birləşmir. Höte insanın fəaliyyətinə ümid edir. Cavid insanın vicdanını oyatmağa çalışır. Hötedə xilasın yolu sonsuz cəhddən keçir. Caviddə xilasın yolu insanın İblisi özündən kənarda deyil, öz daxilində tanımasından keçir. "Faust" və "İblis" ona görə yaşayır ki, bəşəri mövzuları əhatə edir. İnsan hələ də biliyin çoxluğu içərisində mənasızlıq yaşayır. İnsan hələ də sevgini məsuliyyətsiz ehtirasa çevirir. İnsan hələ də hakimiyyət naminə vicdanından imtina edir. İnsan hələ də öz günahına bəraət axtarır. Dövlətlər hələ də müharibəni uca ideyalarla əsaslandırırlar. Fanatizm hələ də müqəddəs sözlərin arxasında gizlənir. Texniki tərəqqi hələ də mənəvi tərəqqini qabaqlayır.
Müasir insanın əlində Hötenin dövründə təsəvvür belə edilməyən vasitələr vardır, lakin Faustun sualı yenə də cavabsızdır: bütün bunlar insana həqiqi məna verirmi? Müasir dövlətlər Cavidin dövründən daha güclü silahlara malikdirlər, lakin "İblis"in sualı yenə də qarşımızdadır: bu silahların arxasında kim dayanır - İblis, yoxsa insan? Əsərlər köhnəlmir, çünki insanın daxilindəki qarşıdurma köhnəlmir. Forma dəyişir, İblis dəyişmir. Müqavilənin kağızı dəyişir, Mefistofelin təklifi dəyişmir. Faust laboratoriyadan çıxıb texnologiya mərkəzinə keçir. Arif köhnə hücrədən çıxıb müasir şəhərin tənhalığına düşür. Mefistofel orta əsr libasını çıxarıb rasional məsləhətçi kimi danışır. İblis alovlu səhnədən enib insanın vicdanına yerləşir. Buna görə bu əsərlər yalnız klassik ədəbiyyat nümunələri deyil. Onlar insan ruhunun daim yenilənən diaqnozudur. Ədəbiyyatın qurduğu böyük məhkəmə - "Faust" və "İblis" oxucunu məhkəməyə çağırır. Lakin bu məhkəmədə hakim də, müttəhim də, şahid də insanın özüdür. Mefistofel insanı ittiham edir: sən ideallarından danışsan da, ehtiraslarının arxasınca gedirsən. Faust cavab verir: mən yanılıram, çünki axtarıram. İblis insanlığı ittiham edir: törətdiyiniz bütün cinayətləri mənim adıma yazırsınız. Arif cavab verə bilmir, çünki öz daxilində həqiqətlə ümidsizlik arasında parçalanır. Qretxen öz əzabı ilə göstərir ki, böyük ideyaların qiymətini çox vaxt günahsız insanlar ödəyirlər. Bu məhkəmənin hökmü əvvəlcədən yazılmayıb. Hər yeni oxucu hökmü yenidən verməlidir. Məhz buna görə böyük ədəbiyyat insanı rahatlaşdırmır.
Höte İblisi insanın qarşısına çıxardı, Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın içində yaşayır. Mefistofel bir insanı sınağa çəkir, Cavidin İblisi isə bütöv bəşəriyyətin taleyini yönləndirən şərin simvoluna çevrilir. Buna görə "Faust" insan haqqında yazılmış əsərdirsə, "İblis" insanlığın taleyi haqqında yazılmış faciədir. Höte insanın daxilindəki şəri görmək üçün "Faustun İblisi"ni yaratdı. Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın daxilindən çıxaraq dövlətlərin, müharibələrin, ideologiyaların və bütöv bəşəriyyət tarixinin taleyini idarə edən simvola çevrilmişdir. Höte insanın İblisini göstərdi. Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini yaratdı.
Əgər bir gün dünya bütün müharibələri dayandırsa, bütün silahlar sussa, bütün sərhədlər açıq olsa belə, "Faust" və "İblis" yenə yaşayacaq. Çünki bu əsərlər dövlətlər haqqında deyil, insan haqqında yazılmışdır. İnsan isə hələ də öz daxilində işıqla kölgənin, vicdanla ehtirasın, həqiqətlə yalanın sonsuz mübarizəsini yaşayır. Bəşəriyyətin ən böyük məhkəməsi tarixdə deyil, insanın qəlbində qurulur. Höte də bunu gördü, Hüseyn Cavid də. Biri həmin məhkəməyə bir insanı gətirdi, digəri isə bütün bəşəriyyəti.
İblis heç vaxt təkcə mifoloji varlıq olmayıb. O, insanın vicdanı susanda danışan səsdir. Höte həmin səsi bir insanın taleyində eşitdi. Hüseyn Cavid isə həmin səsin bütöv bəşəriyyətin tarixinə çevrildiyini gördü. Məhz buna görə "Faust" və "İblis" bu gün də insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoyur.

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!]]> metin Sat, 15 Aug 2026 15:00:28 +0400 [/fullrss] [yandexrss] Hötenin "FauHötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i - Adəm İsmayıl BAKUVİ https://duzxeber.az/gundem/5855-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi-insanin-icindki-sonsuz-mhkm-hotenin-faustu-v-huseyn-cavidin-iblisi-adm-ismayil-bakuvi.html DuzXeber.az: Bəşəri şərin iki böyük bədii modeli - İnsan bəzən göylərdə şeytan axtarır, halbuki o, çox vaxt öz qəlbinin qapısını açanda onunla üz-üzə qalır. Dünya ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar müəyyən bir dövrün hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, zamanın fövqünə qalxaraq insanlığın əbədi suallarına çevrilirlər. Bu əsərlərdə hadisə süjetdən, qəhrəman isə adi ədəbi obraz olmaqdan çıxır; bütöv bir sivilizasiyanın vicdanını, qorxusunu, ehtirasını və mənəvi məsuliyyətini ifadə edən rəmzə çevrilir. Bəzən tarix elə bir səhnəyə çevrilir ki, orada insanlar İblisi axtarırlar. Göylərdə, qaranlıq mağaralarda, miflərin dərinliklərində... Halbuki böyük yazıçılar bizə başqa bir həqiqəti göstərirlər: İblis gizlənmir. O, insanın hakimiyyət ehtirasında, müharibə qərarında, nifrət dolu sözündə və vicdanını susdurduğu anda görünür. Məhz buna görə Höte "Faustun İblisi"ni yaratdı, Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini səhnəyə çıxardı. İohann Volfqanq Hötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i məhz belə əsərlərdəndir. Bu iki əsər müxtəlif zamanlarda, müxtəlif mədəni mühitlərdə, fərqli dini-fəlsəfi ənənələr daxilində yaranmışdır.
Höte Qərbi Avropanın maarifçilikdən romantizmə, klassisizmdən modern düşüncəyə keçdiyi böyük mənəvi sarsıntılar dövrünün sənətkarıdır. Hüseyn Cavid isə Şərqin parçalandığı, imperiyaların toqquşduğu, Birinci Dünya müharibəsinin insanı, dini, əxlaqı və mədəniyyəti qan içində qoyduğu bir zamanın romantik filosofudur. Höte "Faust" üzərində ömrünün böyük hissəsi boyunca çalışmış, əsəri dəfələrlə dəyişdirmiş və təkmilləşdirmişdir. "Faust"un birinci hissəsi 1808-ci ildə, ikinci hissəsi isə 1832-ci ildə nəşr olunmuşdur. Araşdırmalara görə, Hötenin bu mövzu üzərində işi altmış ilə yaxın davam etmişdir. Hüseyn Cavidin dördpərdəli mənzum faciəsi "İblis" isə 1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı ümumbəşəri fəlakətin içərisində meydana gəlmişdir. Ancaq bu əsərlərin böyüklüyü onların yazıldığı tarixlərdə deyil. Onların əsl zamanı insanın yarandığı gündən başlayır və insan nə qədər ki seçim edir, tamaha düşür, hakimiyyət arzulayır, həqiqəti axtarır, yanılır, günah işləyir və öz vicdanı qarşısında cavab verməyə məcbur olur.
Faust kabinetində (1829-cu ilə aid rəsm əsəri)


İblis obrazı niyə yarandı? İblis obrazı ədəbiyyatın yaratdığı təsadüfi bir xəyali varlıq deyil. O, insanlığın xeyir və şər haqqında düşünməyə başladığı ən qədim zamanlardan bəri dini mətnlərdə, miflərdə, əfsanələrdə, fəlsəfi sistemlərdə və bədii ədəbiyyatda müxtəlif adlarla meydana çıxmışdır. İnsan şərin haradan gəldiyini anlamağa çalışmışdır: Şər kainatın müstəqil qüvvəsidirmi? O, insanın xaricində, yoxsa daxilindəmi yaranır? İnsanı günaha çəkən görünməz bir varlıqdırmı, yoxsa həmin varlıq insanın ehtiraslarının, qorxularının, qürurunun və hakimiyyət istəyinin obrazlaşdırılmış ifadəsidir?

Qurani-Kərimdə İblisin faciəsinin başlanğıcı onun Adəmə səcdə etməkdən imtinası ilə bağlıdır. İblis itaətsizliyini özünü insandan üstün hesab etməsi ilə əsaslandırır: o, oddan, Adəm isə torpaqdan yaradılmışdır. "Əraf" surəsində bu etiraz təkcə itaətsizlik kimi deyil, mənşəyə əsaslanan təkəbbür, özünüüstünlük iddiası kimi təqdim edilir. "Bəqərə" surəsinin 34-cü ayəsində İblisin imtinası və təkəbbürü onun mənəvi süqutunun əsas səbəbi kimi göstərilir. "Kəhf" surəsinin 50-ci ayəsində isə onun cinlərdən olduğu və Rəbbinin əmrindən çıxdığı bildirilir. Burada şərin başlanğıcı sadəcə günah deyil, "mən ondan üstünəm" hökmüdür. Bu düşüncə insan tarixində saysız-hesabsız fəlakətlərin mənəvi düsturuna çevrilmişdir. Bir insanın digərindən, bir xalqın başqa xalqdan, bir irqin digər irqdən, bir məzhəbin başqa məzhəbdən, bir dövlətin bütün dünyadan üstün olduğuna inanması İblisin qədim iddiasının tarixi formalarda təkrarlanmasıdır. İblis əvvəlcə "mən üstünəm" deyir, sonra "mən hökm etməliyəm" nəticəsinə gəlir. Ardınca başqasının azadlığını, həyatını və ləyaqətini öz üstünlüyünün sübutuna çevirir. Bu səbəbdən İblis obrazı yalnız dini personaj deyil. O, təkəbbürün metafizik portretidir. İncil mətnində də şeytan insanı sınağa çəkən, onun zəif anından istifadə etməyə çalışan qüvvə kimi görünür. Matta İncilinin dördüncü fəslində şeytan səhrada İsa Məsihi əvvəlcə aclıq, sonra möcüzə göstərmək ehtirası, nəhayət, dünya hakimiyyəti ilə sınağa çəkmək istəyir. Burada üç əsas ehtiras üzə çıxır: maddi ehtiyac, öz gücünü nümayiş etdirmək arzusu və hakimiyyət ehtirası. İsa Məsih bu təkliflərin hər birini rədd edir. Deməli, dini düşüncədə şeytan insanı məcbur edən deyil, ona təklif verən qüvvədir. O, insanın əlini tutub zorla cinayət törətmir. O, insanın daxilində gizlənmiş ehtirası oyadır, günaha bəraət qazandırır, yalanı həqiqət kimi göstərir və insanı öz seçiminin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Şeytanın ən böyük gücü insanın iradəsini əlindən almaq deyil, insana günahı azad seçim kimi qəbul etdirməkdir. Ədəbiyyat da İblis obrazına məhz bu nöqtədən daxil olur.
Platon İvanoviç Tseseviç Mefistofel rolunda (1910-cu illər; Rusiya)

Qretxenin faciəsi: Faustun axtarışının mənəvi qiyməti nədədir? "Faust" yalnız Faustla Mefistofelin fəlsəfi söhbətindən ibarət deyil. Əsərin insani ağrısı Qretxenin taleyində açılır. Faust özünü axtardığı halda, başqa bir insanın həyatını dağıdır. O, sevgini yaşamaq istəyir, lakin sevgidə məsuliyyət daşımağa hazır deyil. Qretxen üçün sevgi bütöv həyatdır; Faust üçün isə sonsuz təcrübələrdən biridir. Bu fərq faciənin əsasını yaradır. Faustun metafizik axtarışı Qretxenin real həyatında ölümə, günaha və ruhi sarsıntıya çevrilir. Burada Höte böyük bir həqiqəti göstərir: insanın ən uca idealları belə başqasının taleyini məhv edirsə, həmin ideallar mənəvi bəraət qazana bilməz. Faustun faciəsi yalnız şeytana yaxınlaşması deyil. Onun faciəsi öz axtarışının başqalarına vurduğu zərbəni gec görməsidir. Qretxen isə zahirən məğlub olsa da, mənəvi baxımdan Mefistofelin hakimiyyətindən kənarda qalır. Çünki o, əzabın içində vicdanını tam itirmir. Beləliklə, Höte insanın xilasını günahsızlıqda deyil, vicdanın ölməməsində görür.
Cavidin İblisi - fərdin deyil, bəşəriyyətin kölgəsi. Hötenin Mefistofeli əsasən Faustun arxasınca gedir. Onun qarşısında konkret insan, konkret ruh və konkret müqavilə vardır. Cavidin İblisinin qarşısında isə bütöv bəşəriyyət dayanır. Mefistofel bir insanın ehtirasına yol açır. Cavidin İblisi isə dövlətlərin, orduların, siyasi ideologiyaların, dini fanatizmin və kütləvi nifrətin içərisində görünür. Mefistofel pıçıldayır. Cavidin İblisi bəzən top səsləri ilə danışır. Mefistofel insanı fərdi zövq və təcrübə ilə sınağa çəkir. Cavidin İblisi insanları qan, sərvət, torpaq, məzhəb və hakimiyyət uğrunda bir-birinə qarşı qoyur. Bu mənada Mefistofel psixoloji, Cavidin İblisi isə tarixi-siyasi miqyasa malikdir. Lakin Cavidin İblisini yalnız siyasi simvol kimi görmək də doğru olmazdı. O, hər şeydən əvvəl insan ruhunun qaranlıq imkanlarının bədii təcəssümüdür. Siyasət, müharibə və fanatizm həmin qaranlığın cəmiyyət miqyasında görünən formalarıdır. Cavidin əsas sualı budur: əgər insanın daxilində zorakılığa meyil olmasaydı, heç bir İblis onu zorakılığa sövq edə bilərdimi? Bu sual əsəri dini alleqoriyadan çıxarıb böyük antropoloji faciəyə çevirir.
Arif: Cavidin Faustu. "İblis" əsərini "Faust"la müqayisə edərkən yalnız İblis və Mefistofel obrazlarını qarşılaşdırmaq kifayət etmir. Cavidin əsərində Faustun mənəvi-fəlsəfi paraleli müəyyən mənada Arifdir. Arif də həqiqət axtaran insandır. Onun adı təsadüfi seçilməmişdir. "Arif" sözü bilən, anlayan, mənəvi həqiqətə vaqif olan insan mənası daşıyır. Lakin əsərdə bu ad faciəli ironiya qazanır: həqiqəti axtaran insan hadisələrin içərisində öz həqiqətini itirir. Faust biliyin yetərsizliyindən əzab çəkir. Arif isə dünyanın ədalətsizliyindən sarsılır. Faust həyatın mənasını yaşamaq üçün Mefistofellə yaxınlaşır. Arif dünyadakı zülmü anlamağa çalışarkən İblisin təsir dairəsinə düşür. Hər ikisinin daxilində boşluq vardır. Hər ikisi mövcud həqiqətlə razılaşmır. Hər ikisi daha böyük cavab axtarır. Lakin həmin axtarış mənəvi dayağını itirdiyi anda onları uçuruma yaxınlaşdırır. Faustun zəifliyi sonsuz təcrübə ehtirasıdır. Arifin zəifliyi mənəvi ümidsizlikdir. Faust dünyanın bütün nemətlərini yaşamaq istəyir. Arif dünyanın bütün həqiqətlərindən şübhəyə düşür. Faust ehtirasdan günaha yaxınlaşırsa, Arif ümidsizlikdən günaha yaxınlaşır. Bu fərq Qərb və Şərq romantik qəhrəmanlarının daxili quruluşunu göstərir. Hötenin qəhrəmanı fəaliyyət və fərdi iradə insanıdır. Cavidin qəhrəmanı isə mənəvi sarsıntı, vicdan və ədalət axtarışı içərisində yaşayan insandır. Faust dünya ilə savaşaraq özünü tapmaq istəyir. Arif dünya qarşısında sarsılaraq özünü itirir.
Kazım Ziya Arif rolunda (1922; Azərbaycan Dram Teatrı)

Mefistofel və İblis: eyni qaranlığın iki dili. Mefistofel və Cavidin İblisi bir-birinə bənzəyir, çünki hər ikisi insanın zəifliyini görür və həmin zəiflikdən istifadə edir. Hər ikisi ağıllıdır. Hər ikisi insanı özündən daha yaxşı tanıdığı təəssüratını yaradır. Hər ikisi istehzalıdır. Hər ikisi mənəvi dəyərlərin arxasında gizlənən riyakarlığı görür. Hər ikisi insanı məcbur etmir, insanın içindəki hazır meyli hərəkətə gətirir. Hər ikisinin ən güclü silahı insanın öz ehtirasıdır. Lakin onların arasında mühüm fərq vardır. Mefistofel şərin fəlsəfi və ironik ağlıdır. Cavidin İblisi isə şərin tarixi yaddaşıdır. Mefistofel insana "sən zəifsən" deyir. Cavidin İblisi bəşəriyyətə "törətdiyiniz cinayətlərə görə məni günahlandırmayın" deyir. Mefistofel insanın ruhunu almağa çalışır. Cavidin İblisi insanın onsuz da öz ruhunu hakimiyyətə, nifrətə, pula və qana satdığını göstərir. Mefistofel Faustun qarşısında müqavilə qoyur. Cavidin İblisi göstərir ki, insanlar müqaviləni çoxdan öz aralarında bağlayıblar: biri öldürəcək, digəri ona qəhrəman adı verəcək; biri yalan danışacaq, digəri həmin yalanı həqiqət kimi yayacaq; biri müharibə başladacaq, milyonlarla insan isə onun əmrinə itaət edəcək. Hötedə müqavilə fərdidir. Caviddə müqavilə ictimaidir.
İblis insanın daxilindədir, yoxsa xaricində? Hər iki əsərin mərkəzində bu sual dayanır. Höte şərin kənardan gəldiyini göstərsə də, onu qəbul edən insan iradəsini məsuliyyətdən azad etmir. Mefistofel olmasaydı belə, Faustun daxilində narazılıq, ehtiras və sərhədləri aşmaq istəyi mövcud idi. Mefistofel bu istəkləri yaratmır; onları istiqamətləndirir. Caviddə isə məsuliyyət daha sərt şəkildə insanın üzərinə qaytarılır. İblis yalnız pərdəni qaldırır və insanın öz daxilində gizlətdiyi qaranlığı göstərir. Bu baxımdan hər iki əsərdə şeytan güzgüdür. Lakin güzgüdə görünən şeytan deyil, insandır. İnsan öz qaranlıq tərəfini başqa bir varlığın simasında görmək istəyir. Çünki şəri özündən kənarda təsəvvür etmək ona mənəvi rahatlıq verir. İnsan deyir: mən yaxşı idim, məni yoldan çıxardılar. Mən sülh istəyirdim, məni müharibəyə məcbur etdilər. Mən günahsız idim, ehtiras məni məğlub etdi. Höte və Cavid bu bəraəti qəbul etmirlər. Onların bədii hökmünə görə, insan şərin təklifini eşidə bilər, lakin son sözü yenə özü deyir. Qurani-Kərimdə İblisin insan üzərində mütləq hakimiyyət sahibi kimi deyil, azdırmağa çalışan qüvvə kimi təqdim edilməsi də məsuliyyəti insanın üzərindən götürmür. İncilin sınaq səhnəsində də şeytan təklif edir, lakin İsa Məsih təklifi rədd edir.
Deməli, həm dini mətnlərdə, həm də bu iki böyük əsərdə əsas məsələ şeytanın mövcudluğundan daha çox insanın cavabıdır. Şər azadlığın nəticəsidirmi? İnsanın seçim imkanı yoxdursa, onun yaxşılığı da mənəvi dəyər daşımır. Məcburi xeyirxahlıq xeyirxahlıq deyil. Yaxşılığın həqiqi mənası insanın şəri seçmək imkanı olduğu halda ondan imtina etməsindən yaranır. Bu səbəbdən həm "Faust", həm də "İblis" insan azadlığının faciəsini göstərir.
Azadlıq insanın böyüklüyüdür, çünki o, seçim edə bilir. Azadlıq insanın təhlükəsidir, çünki o, yanlış seçim edə bilir. Mefistofel və İblis azadlığın qaranlıq imkanlarını təmsil edirlər. Onlar insanı robot kimi idarə etmirlər. İnsana seçim təklif edirlər. Faust bu seçimdən istifadə edir. Arif bu seçim qarşısında sarsılır. Qretxen günaha düşür, lakin vicdanını tam itirmir. Cavidin qəhrəmanları müharibənin, qisasın, ehtirasın və mənəvi qarışıqlığın içərisində seçim etməyə məcbur olurlar. Beləcə, hər iki əsər göstərir ki, insanın taleyi onun başına gələn hadisələrdən daha çox həmin hadisələrə verdiyi cavabla müəyyənləşir.
"Faust"da kainat, "İblis"də tarix. Hötenin baxışında insan kainat qarşısında dayanır. Faust təbiətin, biliyin, zamanın, gözəlliyin və yaradılışın sirrini anlamaq istəyir. Onun sualı metafizikdir: insan dünyada nə üçün yaşayır və onun imkanlarının son sərhədi haradadır? Faustun axtarışı fərddən başlayıb kainata doğru genişlənir. Cavidin baxışında isə insan daha çox tarixin qarşısında dayanır. "İblis"də əsas sual budur: bəşəriyyət niyə özünü məhv edir? Niyə din mərhəmət gətirməli olduğu halda fanatizm vasitəsinə çevrilir? Niyə elm rifah yaratmalı olduğu halda silah istehsal edir? Niyə dövlət insanı qorumalı olduğu halda onu müharibəyə göndərir? "İblis"in axtarışı tarixdən başlayıb insanın daxilinə doğru dərinləşir. Höte kainatın içində insanın yerini axtarır. Cavid insanın içində tarixin qanlı səbəblərini axtarır. Hötedə insan sonsuzluğa can atan varlıqdır. Caviddə insan öz yaratdığı cəhənnəmdə yolunu itirən varlıqdır. Hər iki müəllif üçün insan tamamlanmış məxluq deyil. O, daim yaranan, dəyişən, yıxılan, qalxan, axtaran və özünü yenidən quran varlıqdır.
Bədii obrazların gücü. Nə üçün fəlsəfə kitablarında deyilən bir çox fikir unudulur, lakin Faust, Mefistofel, İblis, Arif və Qretxen kimi obrazlar əsrlərlə yaşayır? Çünki bədii obraz ideyanı canlı taleyə çevirir. "Şər insanın daxilindədir" fikri fəlsəfi hökm kimi söyləndikdə ağla təsir edir. Lakin həmin şər səhnədə danışanda, insanın qulağına pıçıldayanda, onun ehtirasını oyadanda, bir ailənin faciəsinə, bir insanın süqutuna və bir dünyanın müharibəsinə çevriləndə həm də ruha təsir göstərir. Ədəbiyyat düşüncəni hissə çevirir. Mefistofel yalnız şər ideyası deyil. Onun ironiyası, soyuqqanlılığı, insanı kiçiltmək bacarığı vardır. Faust yalnız axtarış ideyası deyil. Onun yorğunluğu, ümidsizliyi, ehtirası, günahı və peşmanlığı vardır. Cavidin İblisi yalnız müharibə simvolu deyil. O, insanlığın öz cinayətləri qarşısında qurduğu nəhəng bəraət mexanizmidir. Arif yalnız çaşqın ziyalı deyil. O, dünyada ədalət tapmadıqda öz daxilindəki işığı itirən insanın faciəsidir. Bədii obraz ona görə qüdrətlidir ki, oxucu onunla mübahisə etmir, onunla yaşayır. Oxucu Faustun yerinə özünü qoyur: mən həqiqət naminə nə qədər irəli gedə bilərdim? Qretxenin taleyinə baxır: mənim arzularım başqa bir insanın həyatına hansı qiymətə başa gəlir? Arifin sarsıntısını yaşayır: dünyadakı ədalətsizlik mənim inamımı məhv edə bilərmi? İblisin ittihamını eşidir: öz günahımı hansı görünməz qüvvənin üzərinə atıram? Ədəbi əsər cavab verməkdən daha çox insanın daxilində sual yaradır. Ölməz əsərlərin gücü də bundadır.
Abbas Mirzə Şərifzadə İblis rolunda

Faust və Arif bir obrazda. Əgər Faustla Arifi vahid bir bədii-fəlsəfi obrazda birləşdirsək, qarşımızda həqiqəti axtaran, lakin həm biliyin, həm də mənəvi ümidsizliyin sərhədində dayanan insan görünər. Bu insan dünyanın bütün kitablarını oxuyub, amma bir uşağın göz yaşının səbəbini anlaya bilməyib. O, kainatın qanunlarını öyrənib, lakin insanın niyə başqa insanı öldürdüyünü izah edə bilməyib. O, dinlər haqqında bilik qazanıb, amma din adından törədilən nifrəti görəndə sarsılıb. O, azadlıq haqqında danışıb, lakin azadlıq naminə başlayan müharibələrin yeni əsarətlər yaratdığını görüb. Onun bir tərəfində Faust dayanır: "Mən yaşamaq, bilmək, yaratmaq və sərhədləri aşmaq istəyirəm". Digər tərəfində Arif dayanır: "Mən bu dünyanın ədalətinə inanmaq istəyirəm, amma gördüklərim inamımı məhv edir". Bu birləşmiş obraz müasir insanın özüdür. Müasir insan Fausta bənzəyir, çünki texnologiya vasitəsilə dünyanın bütün sərhədlərini aşmaq istəyir. Müasir insan Arifə bənzəyir, çünki həmin tərəqqinin içərisində müharibə, yoxsulluq, tənhalıq və mənəvi boşluq görərək sarsılır. Onun qarşısında isə Mefistofel və İblisin birləşmiş kölgəsi dayanır. Bu kölgə ona deyir: "Bilik əldə et, amma vicdanı unut." "Dünyanı dəyiş, amma insanı düşünmə." "Qüdrətli ol, lakin mərhəmətli olma." "Qalib gəl, necə qalib gəldiyinin əhəmiyyəti yoxdur." "Günah et, sonra günahına böyük bir ideyanın adını ver." Müasir İblisin ən təhlükəli forması bu səsdir.
Mefistofel və İblis bir obrazda. Mefistofellə Cavidin İblisini vahid obrazda təsəvvür etsək, bu varlıq nə klassik şeytan görkəmində olar, nə də alovlar içərisində görünərdi. O, çox savadlı danışardı. Məntiqli görünərdi. İnsan hüquqlarından danışaraq müharibəni müdafiə edə bilərdi. Ədalətdən danışaraq qisası təbliğ edərdi. Dindən danışaraq nifrət yarada bilərdi. Vətənpərvərlikdən danışaraq özgə xalqların məhvini əsaslandırardı. Tərəqqidən danışaraq insanı mexanizmin əlavəsinə çevirərdi. Azadlıqdan danışaraq insanın şüurunu idarə edərdi. Bu birləşmiş İblis zorla deyil, anlayışları dəyişdirməklə hökm sürərdi. O, ölümə "zəruri itki", işğala "tarixi ədalət", yalana "informasiya siyasəti", qorxuya "ictimai təhlükəsizlik", tamaha "inkişaf", mənəvi boşluğa isə "müasir həyat" adı verərdi. Mefistofelin ironiyası ilə Cavidin İblisinin tarixi miqyası birləşəndə müasir şərin portreti yaranır. Bu şər mağarada yaşamır. O, tribunalarda, ekranlarda, kabinetlərdə və bəzən insanın öz daxili monoloqunda yaşayır.
Hüseyn Cavid və Hötenin ortaq düşüncəsi. Höte və Hüseyn Cavid fərqli dövrlərin, fərqli xalqların və fərqli mədəniyyətlərin sənətkarları olsalar da, onların insan haqqında əsas narahatlığı ortaqdır. Hər ikisi insanı sadəcə, günahsız qurban kimi göstərmir. Hər ikisi insanın daxilində xeyirlə şərin mübarizə apardığını qəbul edir. Hər ikisi şərin ağılsız deyil, ağıllı və cazibədar görünə biləcəyini göstərir. Hər ikisi insanı öz seçiminə görə məsuliyyət daşıyan varlıq kimi təqdim edir. Hər ikisi zahiri tərəqqinin mənəvi tərəqqi olmadan fəlakətə çevrilə biləcəyini hiss etdirir. Hər ikisi ümidsizliyin şərə aparan yollardan biri olduğunu göstərir. Hər ikisində insanın xilas ehtimalı tamamilə yox olmur. Lakin onların baxış istiqamətləri fərqlidir.
Höte insanın daim axtarmasını onun böyüklüyü hesab edir. Faust yanılır, günaha düşür, dağıdır, lakin hərəkətdədir. Onun ruhu donmur. Cavid isə insanın axtarışının mənəvi məsuliyyətdən ayrıldığı anda təhlükəli olduğunu göstərir. Arifin düşüncəsi onu xilas etmir, çünki düşüncə iradə və inamla birləşmir. Höte insanın fəaliyyətinə ümid edir. Cavid insanın vicdanını oyatmağa çalışır. Hötedə xilasın yolu sonsuz cəhddən keçir. Caviddə xilasın yolu insanın İblisi özündən kənarda deyil, öz daxilində tanımasından keçir. "Faust" və "İblis" ona görə yaşayır ki, bəşəri mövzuları əhatə edir. İnsan hələ də biliyin çoxluğu içərisində mənasızlıq yaşayır. İnsan hələ də sevgini məsuliyyətsiz ehtirasa çevirir. İnsan hələ də hakimiyyət naminə vicdanından imtina edir. İnsan hələ də öz günahına bəraət axtarır. Dövlətlər hələ də müharibəni uca ideyalarla əsaslandırırlar. Fanatizm hələ də müqəddəs sözlərin arxasında gizlənir. Texniki tərəqqi hələ də mənəvi tərəqqini qabaqlayır.
Müasir insanın əlində Hötenin dövründə təsəvvür belə edilməyən vasitələr vardır, lakin Faustun sualı yenə də cavabsızdır: bütün bunlar insana həqiqi məna verirmi? Müasir dövlətlər Cavidin dövründən daha güclü silahlara malikdirlər, lakin "İblis"in sualı yenə də qarşımızdadır: bu silahların arxasında kim dayanır - İblis, yoxsa insan? Əsərlər köhnəlmir, çünki insanın daxilindəki qarşıdurma köhnəlmir. Forma dəyişir, İblis dəyişmir. Müqavilənin kağızı dəyişir, Mefistofelin təklifi dəyişmir. Faust laboratoriyadan çıxıb texnologiya mərkəzinə keçir. Arif köhnə hücrədən çıxıb müasir şəhərin tənhalığına düşür. Mefistofel orta əsr libasını çıxarıb rasional məsləhətçi kimi danışır. İblis alovlu səhnədən enib insanın vicdanına yerləşir. Buna görə bu əsərlər yalnız klassik ədəbiyyat nümunələri deyil. Onlar insan ruhunun daim yenilənən diaqnozudur. Ədəbiyyatın qurduğu böyük məhkəmə - "Faust" və "İblis" oxucunu məhkəməyə çağırır. Lakin bu məhkəmədə hakim də, müttəhim də, şahid də insanın özüdür. Mefistofel insanı ittiham edir: sən ideallarından danışsan da, ehtiraslarının arxasınca gedirsən. Faust cavab verir: mən yanılıram, çünki axtarıram. İblis insanlığı ittiham edir: törətdiyiniz bütün cinayətləri mənim adıma yazırsınız. Arif cavab verə bilmir, çünki öz daxilində həqiqətlə ümidsizlik arasında parçalanır. Qretxen öz əzabı ilə göstərir ki, böyük ideyaların qiymətini çox vaxt günahsız insanlar ödəyirlər. Bu məhkəmənin hökmü əvvəlcədən yazılmayıb. Hər yeni oxucu hökmü yenidən verməlidir. Məhz buna görə böyük ədəbiyyat insanı rahatlaşdırmır.
Höte İblisi insanın qarşısına çıxardı, Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın içində yaşayır. Mefistofel bir insanı sınağa çəkir, Cavidin İblisi isə bütöv bəşəriyyətin taleyini yönləndirən şərin simvoluna çevrilir. Buna görə "Faust" insan haqqında yazılmış əsərdirsə, "İblis" insanlığın taleyi haqqında yazılmış faciədir. Höte insanın daxilindəki şəri görmək üçün "Faustun İblisi"ni yaratdı. Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın daxilindən çıxaraq dövlətlərin, müharibələrin, ideologiyaların və bütöv bəşəriyyət tarixinin taleyini idarə edən simvola çevrilmişdir. Höte insanın İblisini göstərdi. Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini yaratdı.
Əgər bir gün dünya bütün müharibələri dayandırsa, bütün silahlar sussa, bütün sərhədlər açıq olsa belə, "Faust" və "İblis" yenə yaşayacaq. Çünki bu əsərlər dövlətlər haqqında deyil, insan haqqında yazılmışdır. İnsan isə hələ də öz daxilində işıqla kölgənin, vicdanla ehtirasın, həqiqətlə yalanın sonsuz mübarizəsini yaşayır. Bəşəriyyətin ən böyük məhkəməsi tarixdə deyil, insanın qəlbində qurulur. Höte də bunu gördü, Hüseyn Cavid də. Biri həmin məhkəməyə bir insanı gətirdi, digəri isə bütün bəşəriyyəti.
İblis heç vaxt təkcə mifoloji varlıq olmayıb. O, insanın vicdanı susanda danışan səsdir. Höte həmin səsi bir insanın taleyində eşitdi. Hüseyn Cavid isə həmin səsin bütöv bəşəriyyətin tarixinə çevrildiyini gördü. Məhz buna görə "Faust" və "İblis" bu gün də insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoyur.

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir! Gündəm, Mədəniyyət, Üst xəbər Sat, 15 Aug 2026 15:00:28 +0400 DuzXeber.az: Bəşəri şərin iki böyük bədii modeli - İnsan bəzən göylərdə şeytan axtarır, halbuki o, çox vaxt öz qəlbinin qapısını açanda onunla üz-üzə qalır. Dünya ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar müəyyən bir dövrün hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, zamanın fövqünə qalxaraq insanlığın əbədi suallarına çevrilirlər. Bu əsərlərdə hadisə süjetdən, qəhrəman isə adi ədəbi obraz olmaqdan çıxır; bütöv bir sivilizasiyanın vicdanını, qorxusunu, ehtirasını və mənəvi məsuliyyətini ifadə edən rəmzə çevrilir. Bəzən tarix elə bir səhnəyə çevrilir ki, orada insanlar İblisi axtarırlar. Göylərdə, qaranlıq mağaralarda, miflərin dərinliklərində... Halbuki böyük yazıçılar bizə başqa bir həqiqəti göstərirlər: İblis gizlənmir. O, insanın hakimiyyət ehtirasında, müharibə qərarında, nifrət dolu sözündə və vicdanını susdurduğu anda görünür. Məhz buna görə Höte "Faustun İblisi"ni yaratdı, Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini səhnəyə çıxardı. İohann Volfqanq Hötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i məhz belə əsərlərdəndir. Bu iki əsər müxtəlif zamanlarda, müxtəlif mədəni mühitlərdə, fərqli dini-fəlsəfi ənənələr daxilində yaranmışdır.
Höte Qərbi Avropanın maarifçilikdən romantizmə, klassisizmdən modern düşüncəyə keçdiyi böyük mənəvi sarsıntılar dövrünün sənətkarıdır. Hüseyn Cavid isə Şərqin parçalandığı, imperiyaların toqquşduğu, Birinci Dünya müharibəsinin insanı, dini, əxlaqı və mədəniyyəti qan içində qoyduğu bir zamanın romantik filosofudur. Höte "Faust" üzərində ömrünün böyük hissəsi boyunca çalışmış, əsəri dəfələrlə dəyişdirmiş və təkmilləşdirmişdir. "Faust"un birinci hissəsi 1808-ci ildə, ikinci hissəsi isə 1832-ci ildə nəşr olunmuşdur. Araşdırmalara görə, Hötenin bu mövzu üzərində işi altmış ilə yaxın davam etmişdir. Hüseyn Cavidin dördpərdəli mənzum faciəsi "İblis" isə 1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı ümumbəşəri fəlakətin içərisində meydana gəlmişdir. Ancaq bu əsərlərin böyüklüyü onların yazıldığı tarixlərdə deyil. Onların əsl zamanı insanın yarandığı gündən başlayır və insan nə qədər ki seçim edir, tamaha düşür, hakimiyyət arzulayır, həqiqəti axtarır, yanılır, günah işləyir və öz vicdanı qarşısında cavab verməyə məcbur olur.
Faust kabinetində (1829-cu ilə aid rəsm əsəri)


İblis obrazı niyə yarandı? İblis obrazı ədəbiyyatın yaratdığı təsadüfi bir xəyali varlıq deyil. O, insanlığın xeyir və şər haqqında düşünməyə başladığı ən qədim zamanlardan bəri dini mətnlərdə, miflərdə, əfsanələrdə, fəlsəfi sistemlərdə və bədii ədəbiyyatda müxtəlif adlarla meydana çıxmışdır. İnsan şərin haradan gəldiyini anlamağa çalışmışdır: Şər kainatın müstəqil qüvvəsidirmi? O, insanın xaricində, yoxsa daxilindəmi yaranır? İnsanı günaha çəkən görünməz bir varlıqdırmı, yoxsa həmin varlıq insanın ehtiraslarının, qorxularının, qürurunun və hakimiyyət istəyinin obrazlaşdırılmış ifadəsidir?

Qurani-Kərimdə İblisin faciəsinin başlanğıcı onun Adəmə səcdə etməkdən imtinası ilə bağlıdır. İblis itaətsizliyini özünü insandan üstün hesab etməsi ilə əsaslandırır: o, oddan, Adəm isə torpaqdan yaradılmışdır. "Əraf" surəsində bu etiraz təkcə itaətsizlik kimi deyil, mənşəyə əsaslanan təkəbbür, özünüüstünlük iddiası kimi təqdim edilir. "Bəqərə" surəsinin 34-cü ayəsində İblisin imtinası və təkəbbürü onun mənəvi süqutunun əsas səbəbi kimi göstərilir. "Kəhf" surəsinin 50-ci ayəsində isə onun cinlərdən olduğu və Rəbbinin əmrindən çıxdığı bildirilir. Burada şərin başlanğıcı sadəcə günah deyil, "mən ondan üstünəm" hökmüdür. Bu düşüncə insan tarixində saysız-hesabsız fəlakətlərin mənəvi düsturuna çevrilmişdir. Bir insanın digərindən, bir xalqın başqa xalqdan, bir irqin digər irqdən, bir məzhəbin başqa məzhəbdən, bir dövlətin bütün dünyadan üstün olduğuna inanması İblisin qədim iddiasının tarixi formalarda təkrarlanmasıdır. İblis əvvəlcə "mən üstünəm" deyir, sonra "mən hökm etməliyəm" nəticəsinə gəlir. Ardınca başqasının azadlığını, həyatını və ləyaqətini öz üstünlüyünün sübutuna çevirir. Bu səbəbdən İblis obrazı yalnız dini personaj deyil. O, təkəbbürün metafizik portretidir. İncil mətnində də şeytan insanı sınağa çəkən, onun zəif anından istifadə etməyə çalışan qüvvə kimi görünür. Matta İncilinin dördüncü fəslində şeytan səhrada İsa Məsihi əvvəlcə aclıq, sonra möcüzə göstərmək ehtirası, nəhayət, dünya hakimiyyəti ilə sınağa çəkmək istəyir. Burada üç əsas ehtiras üzə çıxır: maddi ehtiyac, öz gücünü nümayiş etdirmək arzusu və hakimiyyət ehtirası. İsa Məsih bu təkliflərin hər birini rədd edir. Deməli, dini düşüncədə şeytan insanı məcbur edən deyil, ona təklif verən qüvvədir. O, insanın əlini tutub zorla cinayət törətmir. O, insanın daxilində gizlənmiş ehtirası oyadır, günaha bəraət qazandırır, yalanı həqiqət kimi göstərir və insanı öz seçiminin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Şeytanın ən böyük gücü insanın iradəsini əlindən almaq deyil, insana günahı azad seçim kimi qəbul etdirməkdir. Ədəbiyyat da İblis obrazına məhz bu nöqtədən daxil olur.
Platon İvanoviç Tseseviç Mefistofel rolunda (1910-cu illər; Rusiya)

Qretxenin faciəsi: Faustun axtarışının mənəvi qiyməti nədədir? "Faust" yalnız Faustla Mefistofelin fəlsəfi söhbətindən ibarət deyil. Əsərin insani ağrısı Qretxenin taleyində açılır. Faust özünü axtardığı halda, başqa bir insanın həyatını dağıdır. O, sevgini yaşamaq istəyir, lakin sevgidə məsuliyyət daşımağa hazır deyil. Qretxen üçün sevgi bütöv həyatdır; Faust üçün isə sonsuz təcrübələrdən biridir. Bu fərq faciənin əsasını yaradır. Faustun metafizik axtarışı Qretxenin real həyatında ölümə, günaha və ruhi sarsıntıya çevrilir. Burada Höte böyük bir həqiqəti göstərir: insanın ən uca idealları belə başqasının taleyini məhv edirsə, həmin ideallar mənəvi bəraət qazana bilməz. Faustun faciəsi yalnız şeytana yaxınlaşması deyil. Onun faciəsi öz axtarışının başqalarına vurduğu zərbəni gec görməsidir. Qretxen isə zahirən məğlub olsa da, mənəvi baxımdan Mefistofelin hakimiyyətindən kənarda qalır. Çünki o, əzabın içində vicdanını tam itirmir. Beləliklə, Höte insanın xilasını günahsızlıqda deyil, vicdanın ölməməsində görür.
Cavidin İblisi - fərdin deyil, bəşəriyyətin kölgəsi. Hötenin Mefistofeli əsasən Faustun arxasınca gedir. Onun qarşısında konkret insan, konkret ruh və konkret müqavilə vardır. Cavidin İblisinin qarşısında isə bütöv bəşəriyyət dayanır. Mefistofel bir insanın ehtirasına yol açır. Cavidin İblisi isə dövlətlərin, orduların, siyasi ideologiyaların, dini fanatizmin və kütləvi nifrətin içərisində görünür. Mefistofel pıçıldayır. Cavidin İblisi bəzən top səsləri ilə danışır. Mefistofel insanı fərdi zövq və təcrübə ilə sınağa çəkir. Cavidin İblisi insanları qan, sərvət, torpaq, məzhəb və hakimiyyət uğrunda bir-birinə qarşı qoyur. Bu mənada Mefistofel psixoloji, Cavidin İblisi isə tarixi-siyasi miqyasa malikdir. Lakin Cavidin İblisini yalnız siyasi simvol kimi görmək də doğru olmazdı. O, hər şeydən əvvəl insan ruhunun qaranlıq imkanlarının bədii təcəssümüdür. Siyasət, müharibə və fanatizm həmin qaranlığın cəmiyyət miqyasında görünən formalarıdır. Cavidin əsas sualı budur: əgər insanın daxilində zorakılığa meyil olmasaydı, heç bir İblis onu zorakılığa sövq edə bilərdimi? Bu sual əsəri dini alleqoriyadan çıxarıb böyük antropoloji faciəyə çevirir.
Arif: Cavidin Faustu. "İblis" əsərini "Faust"la müqayisə edərkən yalnız İblis və Mefistofel obrazlarını qarşılaşdırmaq kifayət etmir. Cavidin əsərində Faustun mənəvi-fəlsəfi paraleli müəyyən mənada Arifdir. Arif də həqiqət axtaran insandır. Onun adı təsadüfi seçilməmişdir. "Arif" sözü bilən, anlayan, mənəvi həqiqətə vaqif olan insan mənası daşıyır. Lakin əsərdə bu ad faciəli ironiya qazanır: həqiqəti axtaran insan hadisələrin içərisində öz həqiqətini itirir. Faust biliyin yetərsizliyindən əzab çəkir. Arif isə dünyanın ədalətsizliyindən sarsılır. Faust həyatın mənasını yaşamaq üçün Mefistofellə yaxınlaşır. Arif dünyadakı zülmü anlamağa çalışarkən İblisin təsir dairəsinə düşür. Hər ikisinin daxilində boşluq vardır. Hər ikisi mövcud həqiqətlə razılaşmır. Hər ikisi daha böyük cavab axtarır. Lakin həmin axtarış mənəvi dayağını itirdiyi anda onları uçuruma yaxınlaşdırır. Faustun zəifliyi sonsuz təcrübə ehtirasıdır. Arifin zəifliyi mənəvi ümidsizlikdir. Faust dünyanın bütün nemətlərini yaşamaq istəyir. Arif dünyanın bütün həqiqətlərindən şübhəyə düşür. Faust ehtirasdan günaha yaxınlaşırsa, Arif ümidsizlikdən günaha yaxınlaşır. Bu fərq Qərb və Şərq romantik qəhrəmanlarının daxili quruluşunu göstərir. Hötenin qəhrəmanı fəaliyyət və fərdi iradə insanıdır. Cavidin qəhrəmanı isə mənəvi sarsıntı, vicdan və ədalət axtarışı içərisində yaşayan insandır. Faust dünya ilə savaşaraq özünü tapmaq istəyir. Arif dünya qarşısında sarsılaraq özünü itirir.
Kazım Ziya Arif rolunda (1922; Azərbaycan Dram Teatrı)

Mefistofel və İblis: eyni qaranlığın iki dili. Mefistofel və Cavidin İblisi bir-birinə bənzəyir, çünki hər ikisi insanın zəifliyini görür və həmin zəiflikdən istifadə edir. Hər ikisi ağıllıdır. Hər ikisi insanı özündən daha yaxşı tanıdığı təəssüratını yaradır. Hər ikisi istehzalıdır. Hər ikisi mənəvi dəyərlərin arxasında gizlənən riyakarlığı görür. Hər ikisi insanı məcbur etmir, insanın içindəki hazır meyli hərəkətə gətirir. Hər ikisinin ən güclü silahı insanın öz ehtirasıdır. Lakin onların arasında mühüm fərq vardır. Mefistofel şərin fəlsəfi və ironik ağlıdır. Cavidin İblisi isə şərin tarixi yaddaşıdır. Mefistofel insana "sən zəifsən" deyir. Cavidin İblisi bəşəriyyətə "törətdiyiniz cinayətlərə görə məni günahlandırmayın" deyir. Mefistofel insanın ruhunu almağa çalışır. Cavidin İblisi insanın onsuz da öz ruhunu hakimiyyətə, nifrətə, pula və qana satdığını göstərir. Mefistofel Faustun qarşısında müqavilə qoyur. Cavidin İblisi göstərir ki, insanlar müqaviləni çoxdan öz aralarında bağlayıblar: biri öldürəcək, digəri ona qəhrəman adı verəcək; biri yalan danışacaq, digəri həmin yalanı həqiqət kimi yayacaq; biri müharibə başladacaq, milyonlarla insan isə onun əmrinə itaət edəcək. Hötedə müqavilə fərdidir. Caviddə müqavilə ictimaidir.
İblis insanın daxilindədir, yoxsa xaricində? Hər iki əsərin mərkəzində bu sual dayanır. Höte şərin kənardan gəldiyini göstərsə də, onu qəbul edən insan iradəsini məsuliyyətdən azad etmir. Mefistofel olmasaydı belə, Faustun daxilində narazılıq, ehtiras və sərhədləri aşmaq istəyi mövcud idi. Mefistofel bu istəkləri yaratmır; onları istiqamətləndirir. Caviddə isə məsuliyyət daha sərt şəkildə insanın üzərinə qaytarılır. İblis yalnız pərdəni qaldırır və insanın öz daxilində gizlətdiyi qaranlığı göstərir. Bu baxımdan hər iki əsərdə şeytan güzgüdür. Lakin güzgüdə görünən şeytan deyil, insandır. İnsan öz qaranlıq tərəfini başqa bir varlığın simasında görmək istəyir. Çünki şəri özündən kənarda təsəvvür etmək ona mənəvi rahatlıq verir. İnsan deyir: mən yaxşı idim, məni yoldan çıxardılar. Mən sülh istəyirdim, məni müharibəyə məcbur etdilər. Mən günahsız idim, ehtiras məni məğlub etdi. Höte və Cavid bu bəraəti qəbul etmirlər. Onların bədii hökmünə görə, insan şərin təklifini eşidə bilər, lakin son sözü yenə özü deyir. Qurani-Kərimdə İblisin insan üzərində mütləq hakimiyyət sahibi kimi deyil, azdırmağa çalışan qüvvə kimi təqdim edilməsi də məsuliyyəti insanın üzərindən götürmür. İncilin sınaq səhnəsində də şeytan təklif edir, lakin İsa Məsih təklifi rədd edir.
Deməli, həm dini mətnlərdə, həm də bu iki böyük əsərdə əsas məsələ şeytanın mövcudluğundan daha çox insanın cavabıdır. Şər azadlığın nəticəsidirmi? İnsanın seçim imkanı yoxdursa, onun yaxşılığı da mənəvi dəyər daşımır. Məcburi xeyirxahlıq xeyirxahlıq deyil. Yaxşılığın həqiqi mənası insanın şəri seçmək imkanı olduğu halda ondan imtina etməsindən yaranır. Bu səbəbdən həm "Faust", həm də "İblis" insan azadlığının faciəsini göstərir.
Azadlıq insanın böyüklüyüdür, çünki o, seçim edə bilir. Azadlıq insanın təhlükəsidir, çünki o, yanlış seçim edə bilir. Mefistofel və İblis azadlığın qaranlıq imkanlarını təmsil edirlər. Onlar insanı robot kimi idarə etmirlər. İnsana seçim təklif edirlər. Faust bu seçimdən istifadə edir. Arif bu seçim qarşısında sarsılır. Qretxen günaha düşür, lakin vicdanını tam itirmir. Cavidin qəhrəmanları müharibənin, qisasın, ehtirasın və mənəvi qarışıqlığın içərisində seçim etməyə məcbur olurlar. Beləcə, hər iki əsər göstərir ki, insanın taleyi onun başına gələn hadisələrdən daha çox həmin hadisələrə verdiyi cavabla müəyyənləşir.
"Faust"da kainat, "İblis"də tarix. Hötenin baxışında insan kainat qarşısında dayanır. Faust təbiətin, biliyin, zamanın, gözəlliyin və yaradılışın sirrini anlamaq istəyir. Onun sualı metafizikdir: insan dünyada nə üçün yaşayır və onun imkanlarının son sərhədi haradadır? Faustun axtarışı fərddən başlayıb kainata doğru genişlənir. Cavidin baxışında isə insan daha çox tarixin qarşısında dayanır. "İblis"də əsas sual budur: bəşəriyyət niyə özünü məhv edir? Niyə din mərhəmət gətirməli olduğu halda fanatizm vasitəsinə çevrilir? Niyə elm rifah yaratmalı olduğu halda silah istehsal edir? Niyə dövlət insanı qorumalı olduğu halda onu müharibəyə göndərir? "İblis"in axtarışı tarixdən başlayıb insanın daxilinə doğru dərinləşir. Höte kainatın içində insanın yerini axtarır. Cavid insanın içində tarixin qanlı səbəblərini axtarır. Hötedə insan sonsuzluğa can atan varlıqdır. Caviddə insan öz yaratdığı cəhənnəmdə yolunu itirən varlıqdır. Hər iki müəllif üçün insan tamamlanmış məxluq deyil. O, daim yaranan, dəyişən, yıxılan, qalxan, axtaran və özünü yenidən quran varlıqdır.
Bədii obrazların gücü. Nə üçün fəlsəfə kitablarında deyilən bir çox fikir unudulur, lakin Faust, Mefistofel, İblis, Arif və Qretxen kimi obrazlar əsrlərlə yaşayır? Çünki bədii obraz ideyanı canlı taleyə çevirir. "Şər insanın daxilindədir" fikri fəlsəfi hökm kimi söyləndikdə ağla təsir edir. Lakin həmin şər səhnədə danışanda, insanın qulağına pıçıldayanda, onun ehtirasını oyadanda, bir ailənin faciəsinə, bir insanın süqutuna və bir dünyanın müharibəsinə çevriləndə həm də ruha təsir göstərir. Ədəbiyyat düşüncəni hissə çevirir. Mefistofel yalnız şər ideyası deyil. Onun ironiyası, soyuqqanlılığı, insanı kiçiltmək bacarığı vardır. Faust yalnız axtarış ideyası deyil. Onun yorğunluğu, ümidsizliyi, ehtirası, günahı və peşmanlığı vardır. Cavidin İblisi yalnız müharibə simvolu deyil. O, insanlığın öz cinayətləri qarşısında qurduğu nəhəng bəraət mexanizmidir. Arif yalnız çaşqın ziyalı deyil. O, dünyada ədalət tapmadıqda öz daxilindəki işığı itirən insanın faciəsidir. Bədii obraz ona görə qüdrətlidir ki, oxucu onunla mübahisə etmir, onunla yaşayır. Oxucu Faustun yerinə özünü qoyur: mən həqiqət naminə nə qədər irəli gedə bilərdim? Qretxenin taleyinə baxır: mənim arzularım başqa bir insanın həyatına hansı qiymətə başa gəlir? Arifin sarsıntısını yaşayır: dünyadakı ədalətsizlik mənim inamımı məhv edə bilərmi? İblisin ittihamını eşidir: öz günahımı hansı görünməz qüvvənin üzərinə atıram? Ədəbi əsər cavab verməkdən daha çox insanın daxilində sual yaradır. Ölməz əsərlərin gücü də bundadır.
Abbas Mirzə Şərifzadə İblis rolunda

Faust və Arif bir obrazda. Əgər Faustla Arifi vahid bir bədii-fəlsəfi obrazda birləşdirsək, qarşımızda həqiqəti axtaran, lakin həm biliyin, həm də mənəvi ümidsizliyin sərhədində dayanan insan görünər. Bu insan dünyanın bütün kitablarını oxuyub, amma bir uşağın göz yaşının səbəbini anlaya bilməyib. O, kainatın qanunlarını öyrənib, lakin insanın niyə başqa insanı öldürdüyünü izah edə bilməyib. O, dinlər haqqında bilik qazanıb, amma din adından törədilən nifrəti görəndə sarsılıb. O, azadlıq haqqında danışıb, lakin azadlıq naminə başlayan müharibələrin yeni əsarətlər yaratdığını görüb. Onun bir tərəfində Faust dayanır: "Mən yaşamaq, bilmək, yaratmaq və sərhədləri aşmaq istəyirəm". Digər tərəfində Arif dayanır: "Mən bu dünyanın ədalətinə inanmaq istəyirəm, amma gördüklərim inamımı məhv edir". Bu birləşmiş obraz müasir insanın özüdür. Müasir insan Fausta bənzəyir, çünki texnologiya vasitəsilə dünyanın bütün sərhədlərini aşmaq istəyir. Müasir insan Arifə bənzəyir, çünki həmin tərəqqinin içərisində müharibə, yoxsulluq, tənhalıq və mənəvi boşluq görərək sarsılır. Onun qarşısında isə Mefistofel və İblisin birləşmiş kölgəsi dayanır. Bu kölgə ona deyir: "Bilik əldə et, amma vicdanı unut." "Dünyanı dəyiş, amma insanı düşünmə." "Qüdrətli ol, lakin mərhəmətli olma." "Qalib gəl, necə qalib gəldiyinin əhəmiyyəti yoxdur." "Günah et, sonra günahına böyük bir ideyanın adını ver." Müasir İblisin ən təhlükəli forması bu səsdir.
Mefistofel və İblis bir obrazda. Mefistofellə Cavidin İblisini vahid obrazda təsəvvür etsək, bu varlıq nə klassik şeytan görkəmində olar, nə də alovlar içərisində görünərdi. O, çox savadlı danışardı. Məntiqli görünərdi. İnsan hüquqlarından danışaraq müharibəni müdafiə edə bilərdi. Ədalətdən danışaraq qisası təbliğ edərdi. Dindən danışaraq nifrət yarada bilərdi. Vətənpərvərlikdən danışaraq özgə xalqların məhvini əsaslandırardı. Tərəqqidən danışaraq insanı mexanizmin əlavəsinə çevirərdi. Azadlıqdan danışaraq insanın şüurunu idarə edərdi. Bu birləşmiş İblis zorla deyil, anlayışları dəyişdirməklə hökm sürərdi. O, ölümə "zəruri itki", işğala "tarixi ədalət", yalana "informasiya siyasəti", qorxuya "ictimai təhlükəsizlik", tamaha "inkişaf", mənəvi boşluğa isə "müasir həyat" adı verərdi. Mefistofelin ironiyası ilə Cavidin İblisinin tarixi miqyası birləşəndə müasir şərin portreti yaranır. Bu şər mağarada yaşamır. O, tribunalarda, ekranlarda, kabinetlərdə və bəzən insanın öz daxili monoloqunda yaşayır.
Hüseyn Cavid və Hötenin ortaq düşüncəsi. Höte və Hüseyn Cavid fərqli dövrlərin, fərqli xalqların və fərqli mədəniyyətlərin sənətkarları olsalar da, onların insan haqqında əsas narahatlığı ortaqdır. Hər ikisi insanı sadəcə, günahsız qurban kimi göstərmir. Hər ikisi insanın daxilində xeyirlə şərin mübarizə apardığını qəbul edir. Hər ikisi şərin ağılsız deyil, ağıllı və cazibədar görünə biləcəyini göstərir. Hər ikisi insanı öz seçiminə görə məsuliyyət daşıyan varlıq kimi təqdim edir. Hər ikisi zahiri tərəqqinin mənəvi tərəqqi olmadan fəlakətə çevrilə biləcəyini hiss etdirir. Hər ikisi ümidsizliyin şərə aparan yollardan biri olduğunu göstərir. Hər ikisində insanın xilas ehtimalı tamamilə yox olmur. Lakin onların baxış istiqamətləri fərqlidir.
Höte insanın daim axtarmasını onun böyüklüyü hesab edir. Faust yanılır, günaha düşür, dağıdır, lakin hərəkətdədir. Onun ruhu donmur. Cavid isə insanın axtarışının mənəvi məsuliyyətdən ayrıldığı anda təhlükəli olduğunu göstərir. Arifin düşüncəsi onu xilas etmir, çünki düşüncə iradə və inamla birləşmir. Höte insanın fəaliyyətinə ümid edir. Cavid insanın vicdanını oyatmağa çalışır. Hötedə xilasın yolu sonsuz cəhddən keçir. Caviddə xilasın yolu insanın İblisi özündən kənarda deyil, öz daxilində tanımasından keçir. "Faust" və "İblis" ona görə yaşayır ki, bəşəri mövzuları əhatə edir. İnsan hələ də biliyin çoxluğu içərisində mənasızlıq yaşayır. İnsan hələ də sevgini məsuliyyətsiz ehtirasa çevirir. İnsan hələ də hakimiyyət naminə vicdanından imtina edir. İnsan hələ də öz günahına bəraət axtarır. Dövlətlər hələ də müharibəni uca ideyalarla əsaslandırırlar. Fanatizm hələ də müqəddəs sözlərin arxasında gizlənir. Texniki tərəqqi hələ də mənəvi tərəqqini qabaqlayır.
Müasir insanın əlində Hötenin dövründə təsəvvür belə edilməyən vasitələr vardır, lakin Faustun sualı yenə də cavabsızdır: bütün bunlar insana həqiqi məna verirmi? Müasir dövlətlər Cavidin dövründən daha güclü silahlara malikdirlər, lakin "İblis"in sualı yenə də qarşımızdadır: bu silahların arxasında kim dayanır - İblis, yoxsa insan? Əsərlər köhnəlmir, çünki insanın daxilindəki qarşıdurma köhnəlmir. Forma dəyişir, İblis dəyişmir. Müqavilənin kağızı dəyişir, Mefistofelin təklifi dəyişmir. Faust laboratoriyadan çıxıb texnologiya mərkəzinə keçir. Arif köhnə hücrədən çıxıb müasir şəhərin tənhalığına düşür. Mefistofel orta əsr libasını çıxarıb rasional məsləhətçi kimi danışır. İblis alovlu səhnədən enib insanın vicdanına yerləşir. Buna görə bu əsərlər yalnız klassik ədəbiyyat nümunələri deyil. Onlar insan ruhunun daim yenilənən diaqnozudur. Ədəbiyyatın qurduğu böyük məhkəmə - "Faust" və "İblis" oxucunu məhkəməyə çağırır. Lakin bu məhkəmədə hakim də, müttəhim də, şahid də insanın özüdür. Mefistofel insanı ittiham edir: sən ideallarından danışsan da, ehtiraslarının arxasınca gedirsən. Faust cavab verir: mən yanılıram, çünki axtarıram. İblis insanlığı ittiham edir: törətdiyiniz bütün cinayətləri mənim adıma yazırsınız. Arif cavab verə bilmir, çünki öz daxilində həqiqətlə ümidsizlik arasında parçalanır. Qretxen öz əzabı ilə göstərir ki, böyük ideyaların qiymətini çox vaxt günahsız insanlar ödəyirlər. Bu məhkəmənin hökmü əvvəlcədən yazılmayıb. Hər yeni oxucu hökmü yenidən verməlidir. Məhz buna görə böyük ədəbiyyat insanı rahatlaşdırmır.
Höte İblisi insanın qarşısına çıxardı, Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın içində yaşayır. Mefistofel bir insanı sınağa çəkir, Cavidin İblisi isə bütöv bəşəriyyətin taleyini yönləndirən şərin simvoluna çevrilir. Buna görə "Faust" insan haqqında yazılmış əsərdirsə, "İblis" insanlığın taleyi haqqında yazılmış faciədir. Höte insanın daxilindəki şəri görmək üçün "Faustun İblisi"ni yaratdı. Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın daxilindən çıxaraq dövlətlərin, müharibələrin, ideologiyaların və bütöv bəşəriyyət tarixinin taleyini idarə edən simvola çevrilmişdir. Höte insanın İblisini göstərdi. Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini yaratdı.
Əgər bir gün dünya bütün müharibələri dayandırsa, bütün silahlar sussa, bütün sərhədlər açıq olsa belə, "Faust" və "İblis" yenə yaşayacaq. Çünki bu əsərlər dövlətlər haqqında deyil, insan haqqında yazılmışdır. İnsan isə hələ də öz daxilində işıqla kölgənin, vicdanla ehtirasın, həqiqətlə yalanın sonsuz mübarizəsini yaşayır. Bəşəriyyətin ən böyük məhkəməsi tarixdə deyil, insanın qəlbində qurulur. Höte də bunu gördü, Hüseyn Cavid də. Biri həmin məhkəməyə bir insanı gətirdi, digəri isə bütün bəşəriyyəti.
İblis heç vaxt təkcə mifoloji varlıq olmayıb. O, insanın vicdanı susanda danışan səsdir. Höte həmin səsi bir insanın taleyində eşitdi. Hüseyn Cavid isə həmin səsin bütöv bəşəriyyətin tarixinə çevrildiyini gördü. Məhz buna görə "Faust" və "İblis" bu gün də insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoyur.

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir! DuzXeber.az: Bəşəri şərin iki böyük bədii modeli - İnsan bəzən göylərdə şeytan axtarır, halbuki o, çox vaxt öz qəlbinin qapısını açanda onunla üz-üzə qalır. Dünya ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar müəyyən bir dövrün hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, zamanın fövqünə qalxaraq insanlığın əbədi suallarına çevrilirlər. Bu əsərlərdə hadisə süjetdən, qəhrəman isə adi ədəbi obraz olmaqdan çıxır; bütöv bir sivilizasiyanın vicdanını, qorxusunu, ehtirasını və mənəvi məsuliyyətini ifadə edən rəmzə çevrilir. Bəzən tarix elə bir səhnəyə çevrilir ki, orada insanlar İblisi axtarırlar. Göylərdə, qaranlıq mağaralarda, miflərin dərinliklərində... Halbuki böyük yazıçılar bizə başqa bir həqiqəti göstərirlər: İblis gizlənmir. O, insanın hakimiyyət ehtirasında, müharibə qərarında, nifrət dolu sözündə və vicdanını susdurduğu anda görünür. Məhz buna görə Höte "Faustun İblisi"ni yaratdı, Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini səhnəyə çıxardı. İohann Volfqanq Hötenin "Faust"u və Hüseyn Cavidin "İblis"i məhz belə əsərlərdəndir. Bu iki əsər müxtəlif zamanlarda, müxtəlif mədəni mühitlərdə, fərqli dini-fəlsəfi ənənələr daxilində yaranmışdır.
Höte Qərbi Avropanın maarifçilikdən romantizmə, klassisizmdən modern düşüncəyə keçdiyi böyük mənəvi sarsıntılar dövrünün sənətkarıdır. Hüseyn Cavid isə Şərqin parçalandığı, imperiyaların toqquşduğu, Birinci Dünya müharibəsinin insanı, dini, əxlaqı və mədəniyyəti qan içində qoyduğu bir zamanın romantik filosofudur. Höte "Faust" üzərində ömrünün böyük hissəsi boyunca çalışmış, əsəri dəfələrlə dəyişdirmiş və təkmilləşdirmişdir. "Faust"un birinci hissəsi 1808-ci ildə, ikinci hissəsi isə 1832-ci ildə nəşr olunmuşdur. Araşdırmalara görə, Hötenin bu mövzu üzərində işi altmış ilə yaxın davam etmişdir. Hüseyn Cavidin dördpərdəli mənzum faciəsi "İblis" isə 1918-ci ildə, Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı ümumbəşəri fəlakətin içərisində meydana gəlmişdir. Ancaq bu əsərlərin böyüklüyü onların yazıldığı tarixlərdə deyil. Onların əsl zamanı insanın yarandığı gündən başlayır və insan nə qədər ki seçim edir, tamaha düşür, hakimiyyət arzulayır, həqiqəti axtarır, yanılır, günah işləyir və öz vicdanı qarşısında cavab verməyə məcbur olur.
Faust kabinetində (1829-cu ilə aid rəsm əsəri)


İblis obrazı niyə yarandı? İblis obrazı ədəbiyyatın yaratdığı təsadüfi bir xəyali varlıq deyil. O, insanlığın xeyir və şər haqqında düşünməyə başladığı ən qədim zamanlardan bəri dini mətnlərdə, miflərdə, əfsanələrdə, fəlsəfi sistemlərdə və bədii ədəbiyyatda müxtəlif adlarla meydana çıxmışdır. İnsan şərin haradan gəldiyini anlamağa çalışmışdır: Şər kainatın müstəqil qüvvəsidirmi? O, insanın xaricində, yoxsa daxilindəmi yaranır? İnsanı günaha çəkən görünməz bir varlıqdırmı, yoxsa həmin varlıq insanın ehtiraslarının, qorxularının, qürurunun və hakimiyyət istəyinin obrazlaşdırılmış ifadəsidir?

Qurani-Kərimdə İblisin faciəsinin başlanğıcı onun Adəmə səcdə etməkdən imtinası ilə bağlıdır. İblis itaətsizliyini özünü insandan üstün hesab etməsi ilə əsaslandırır: o, oddan, Adəm isə torpaqdan yaradılmışdır. "Əraf" surəsində bu etiraz təkcə itaətsizlik kimi deyil, mənşəyə əsaslanan təkəbbür, özünüüstünlük iddiası kimi təqdim edilir. "Bəqərə" surəsinin 34-cü ayəsində İblisin imtinası və təkəbbürü onun mənəvi süqutunun əsas səbəbi kimi göstərilir. "Kəhf" surəsinin 50-ci ayəsində isə onun cinlərdən olduğu və Rəbbinin əmrindən çıxdığı bildirilir. Burada şərin başlanğıcı sadəcə günah deyil, "mən ondan üstünəm" hökmüdür. Bu düşüncə insan tarixində saysız-hesabsız fəlakətlərin mənəvi düsturuna çevrilmişdir. Bir insanın digərindən, bir xalqın başqa xalqdan, bir irqin digər irqdən, bir məzhəbin başqa məzhəbdən, bir dövlətin bütün dünyadan üstün olduğuna inanması İblisin qədim iddiasının tarixi formalarda təkrarlanmasıdır. İblis əvvəlcə "mən üstünəm" deyir, sonra "mən hökm etməliyəm" nəticəsinə gəlir. Ardınca başqasının azadlığını, həyatını və ləyaqətini öz üstünlüyünün sübutuna çevirir. Bu səbəbdən İblis obrazı yalnız dini personaj deyil. O, təkəbbürün metafizik portretidir. İncil mətnində də şeytan insanı sınağa çəkən, onun zəif anından istifadə etməyə çalışan qüvvə kimi görünür. Matta İncilinin dördüncü fəslində şeytan səhrada İsa Məsihi əvvəlcə aclıq, sonra möcüzə göstərmək ehtirası, nəhayət, dünya hakimiyyəti ilə sınağa çəkmək istəyir. Burada üç əsas ehtiras üzə çıxır: maddi ehtiyac, öz gücünü nümayiş etdirmək arzusu və hakimiyyət ehtirası. İsa Məsih bu təkliflərin hər birini rədd edir. Deməli, dini düşüncədə şeytan insanı məcbur edən deyil, ona təklif verən qüvvədir. O, insanın əlini tutub zorla cinayət törətmir. O, insanın daxilində gizlənmiş ehtirası oyadır, günaha bəraət qazandırır, yalanı həqiqət kimi göstərir və insanı öz seçiminin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Şeytanın ən böyük gücü insanın iradəsini əlindən almaq deyil, insana günahı azad seçim kimi qəbul etdirməkdir. Ədəbiyyat da İblis obrazına məhz bu nöqtədən daxil olur.
Platon İvanoviç Tseseviç Mefistofel rolunda (1910-cu illər; Rusiya)

Qretxenin faciəsi: Faustun axtarışının mənəvi qiyməti nədədir? "Faust" yalnız Faustla Mefistofelin fəlsəfi söhbətindən ibarət deyil. Əsərin insani ağrısı Qretxenin taleyində açılır. Faust özünü axtardığı halda, başqa bir insanın həyatını dağıdır. O, sevgini yaşamaq istəyir, lakin sevgidə məsuliyyət daşımağa hazır deyil. Qretxen üçün sevgi bütöv həyatdır; Faust üçün isə sonsuz təcrübələrdən biridir. Bu fərq faciənin əsasını yaradır. Faustun metafizik axtarışı Qretxenin real həyatında ölümə, günaha və ruhi sarsıntıya çevrilir. Burada Höte böyük bir həqiqəti göstərir: insanın ən uca idealları belə başqasının taleyini məhv edirsə, həmin ideallar mənəvi bəraət qazana bilməz. Faustun faciəsi yalnız şeytana yaxınlaşması deyil. Onun faciəsi öz axtarışının başqalarına vurduğu zərbəni gec görməsidir. Qretxen isə zahirən məğlub olsa da, mənəvi baxımdan Mefistofelin hakimiyyətindən kənarda qalır. Çünki o, əzabın içində vicdanını tam itirmir. Beləliklə, Höte insanın xilasını günahsızlıqda deyil, vicdanın ölməməsində görür.
Cavidin İblisi - fərdin deyil, bəşəriyyətin kölgəsi. Hötenin Mefistofeli əsasən Faustun arxasınca gedir. Onun qarşısında konkret insan, konkret ruh və konkret müqavilə vardır. Cavidin İblisinin qarşısında isə bütöv bəşəriyyət dayanır. Mefistofel bir insanın ehtirasına yol açır. Cavidin İblisi isə dövlətlərin, orduların, siyasi ideologiyaların, dini fanatizmin və kütləvi nifrətin içərisində görünür. Mefistofel pıçıldayır. Cavidin İblisi bəzən top səsləri ilə danışır. Mefistofel insanı fərdi zövq və təcrübə ilə sınağa çəkir. Cavidin İblisi insanları qan, sərvət, torpaq, məzhəb və hakimiyyət uğrunda bir-birinə qarşı qoyur. Bu mənada Mefistofel psixoloji, Cavidin İblisi isə tarixi-siyasi miqyasa malikdir. Lakin Cavidin İblisini yalnız siyasi simvol kimi görmək də doğru olmazdı. O, hər şeydən əvvəl insan ruhunun qaranlıq imkanlarının bədii təcəssümüdür. Siyasət, müharibə və fanatizm həmin qaranlığın cəmiyyət miqyasında görünən formalarıdır. Cavidin əsas sualı budur: əgər insanın daxilində zorakılığa meyil olmasaydı, heç bir İblis onu zorakılığa sövq edə bilərdimi? Bu sual əsəri dini alleqoriyadan çıxarıb böyük antropoloji faciəyə çevirir.
Arif: Cavidin Faustu. "İblis" əsərini "Faust"la müqayisə edərkən yalnız İblis və Mefistofel obrazlarını qarşılaşdırmaq kifayət etmir. Cavidin əsərində Faustun mənəvi-fəlsəfi paraleli müəyyən mənada Arifdir. Arif də həqiqət axtaran insandır. Onun adı təsadüfi seçilməmişdir. "Arif" sözü bilən, anlayan, mənəvi həqiqətə vaqif olan insan mənası daşıyır. Lakin əsərdə bu ad faciəli ironiya qazanır: həqiqəti axtaran insan hadisələrin içərisində öz həqiqətini itirir. Faust biliyin yetərsizliyindən əzab çəkir. Arif isə dünyanın ədalətsizliyindən sarsılır. Faust həyatın mənasını yaşamaq üçün Mefistofellə yaxınlaşır. Arif dünyadakı zülmü anlamağa çalışarkən İblisin təsir dairəsinə düşür. Hər ikisinin daxilində boşluq vardır. Hər ikisi mövcud həqiqətlə razılaşmır. Hər ikisi daha böyük cavab axtarır. Lakin həmin axtarış mənəvi dayağını itirdiyi anda onları uçuruma yaxınlaşdırır. Faustun zəifliyi sonsuz təcrübə ehtirasıdır. Arifin zəifliyi mənəvi ümidsizlikdir. Faust dünyanın bütün nemətlərini yaşamaq istəyir. Arif dünyanın bütün həqiqətlərindən şübhəyə düşür. Faust ehtirasdan günaha yaxınlaşırsa, Arif ümidsizlikdən günaha yaxınlaşır. Bu fərq Qərb və Şərq romantik qəhrəmanlarının daxili quruluşunu göstərir. Hötenin qəhrəmanı fəaliyyət və fərdi iradə insanıdır. Cavidin qəhrəmanı isə mənəvi sarsıntı, vicdan və ədalət axtarışı içərisində yaşayan insandır. Faust dünya ilə savaşaraq özünü tapmaq istəyir. Arif dünya qarşısında sarsılaraq özünü itirir.
Kazım Ziya Arif rolunda (1922; Azərbaycan Dram Teatrı)

Mefistofel və İblis: eyni qaranlığın iki dili. Mefistofel və Cavidin İblisi bir-birinə bənzəyir, çünki hər ikisi insanın zəifliyini görür və həmin zəiflikdən istifadə edir. Hər ikisi ağıllıdır. Hər ikisi insanı özündən daha yaxşı tanıdığı təəssüratını yaradır. Hər ikisi istehzalıdır. Hər ikisi mənəvi dəyərlərin arxasında gizlənən riyakarlığı görür. Hər ikisi insanı məcbur etmir, insanın içindəki hazır meyli hərəkətə gətirir. Hər ikisinin ən güclü silahı insanın öz ehtirasıdır. Lakin onların arasında mühüm fərq vardır. Mefistofel şərin fəlsəfi və ironik ağlıdır. Cavidin İblisi isə şərin tarixi yaddaşıdır. Mefistofel insana "sən zəifsən" deyir. Cavidin İblisi bəşəriyyətə "törətdiyiniz cinayətlərə görə məni günahlandırmayın" deyir. Mefistofel insanın ruhunu almağa çalışır. Cavidin İblisi insanın onsuz da öz ruhunu hakimiyyətə, nifrətə, pula və qana satdığını göstərir. Mefistofel Faustun qarşısında müqavilə qoyur. Cavidin İblisi göstərir ki, insanlar müqaviləni çoxdan öz aralarında bağlayıblar: biri öldürəcək, digəri ona qəhrəman adı verəcək; biri yalan danışacaq, digəri həmin yalanı həqiqət kimi yayacaq; biri müharibə başladacaq, milyonlarla insan isə onun əmrinə itaət edəcək. Hötedə müqavilə fərdidir. Caviddə müqavilə ictimaidir.
İblis insanın daxilindədir, yoxsa xaricində? Hər iki əsərin mərkəzində bu sual dayanır. Höte şərin kənardan gəldiyini göstərsə də, onu qəbul edən insan iradəsini məsuliyyətdən azad etmir. Mefistofel olmasaydı belə, Faustun daxilində narazılıq, ehtiras və sərhədləri aşmaq istəyi mövcud idi. Mefistofel bu istəkləri yaratmır; onları istiqamətləndirir. Caviddə isə məsuliyyət daha sərt şəkildə insanın üzərinə qaytarılır. İblis yalnız pərdəni qaldırır və insanın öz daxilində gizlətdiyi qaranlığı göstərir. Bu baxımdan hər iki əsərdə şeytan güzgüdür. Lakin güzgüdə görünən şeytan deyil, insandır. İnsan öz qaranlıq tərəfini başqa bir varlığın simasında görmək istəyir. Çünki şəri özündən kənarda təsəvvür etmək ona mənəvi rahatlıq verir. İnsan deyir: mən yaxşı idim, məni yoldan çıxardılar. Mən sülh istəyirdim, məni müharibəyə məcbur etdilər. Mən günahsız idim, ehtiras məni məğlub etdi. Höte və Cavid bu bəraəti qəbul etmirlər. Onların bədii hökmünə görə, insan şərin təklifini eşidə bilər, lakin son sözü yenə özü deyir. Qurani-Kərimdə İblisin insan üzərində mütləq hakimiyyət sahibi kimi deyil, azdırmağa çalışan qüvvə kimi təqdim edilməsi də məsuliyyəti insanın üzərindən götürmür. İncilin sınaq səhnəsində də şeytan təklif edir, lakin İsa Məsih təklifi rədd edir.
Deməli, həm dini mətnlərdə, həm də bu iki böyük əsərdə əsas məsələ şeytanın mövcudluğundan daha çox insanın cavabıdır. Şər azadlığın nəticəsidirmi? İnsanın seçim imkanı yoxdursa, onun yaxşılığı da mənəvi dəyər daşımır. Məcburi xeyirxahlıq xeyirxahlıq deyil. Yaxşılığın həqiqi mənası insanın şəri seçmək imkanı olduğu halda ondan imtina etməsindən yaranır. Bu səbəbdən həm "Faust", həm də "İblis" insan azadlığının faciəsini göstərir.
Azadlıq insanın böyüklüyüdür, çünki o, seçim edə bilir. Azadlıq insanın təhlükəsidir, çünki o, yanlış seçim edə bilir. Mefistofel və İblis azadlığın qaranlıq imkanlarını təmsil edirlər. Onlar insanı robot kimi idarə etmirlər. İnsana seçim təklif edirlər. Faust bu seçimdən istifadə edir. Arif bu seçim qarşısında sarsılır. Qretxen günaha düşür, lakin vicdanını tam itirmir. Cavidin qəhrəmanları müharibənin, qisasın, ehtirasın və mənəvi qarışıqlığın içərisində seçim etməyə məcbur olurlar. Beləcə, hər iki əsər göstərir ki, insanın taleyi onun başına gələn hadisələrdən daha çox həmin hadisələrə verdiyi cavabla müəyyənləşir.
"Faust"da kainat, "İblis"də tarix. Hötenin baxışında insan kainat qarşısında dayanır. Faust təbiətin, biliyin, zamanın, gözəlliyin və yaradılışın sirrini anlamaq istəyir. Onun sualı metafizikdir: insan dünyada nə üçün yaşayır və onun imkanlarının son sərhədi haradadır? Faustun axtarışı fərddən başlayıb kainata doğru genişlənir. Cavidin baxışında isə insan daha çox tarixin qarşısında dayanır. "İblis"də əsas sual budur: bəşəriyyət niyə özünü məhv edir? Niyə din mərhəmət gətirməli olduğu halda fanatizm vasitəsinə çevrilir? Niyə elm rifah yaratmalı olduğu halda silah istehsal edir? Niyə dövlət insanı qorumalı olduğu halda onu müharibəyə göndərir? "İblis"in axtarışı tarixdən başlayıb insanın daxilinə doğru dərinləşir. Höte kainatın içində insanın yerini axtarır. Cavid insanın içində tarixin qanlı səbəblərini axtarır. Hötedə insan sonsuzluğa can atan varlıqdır. Caviddə insan öz yaratdığı cəhənnəmdə yolunu itirən varlıqdır. Hər iki müəllif üçün insan tamamlanmış məxluq deyil. O, daim yaranan, dəyişən, yıxılan, qalxan, axtaran və özünü yenidən quran varlıqdır.
Bədii obrazların gücü. Nə üçün fəlsəfə kitablarında deyilən bir çox fikir unudulur, lakin Faust, Mefistofel, İblis, Arif və Qretxen kimi obrazlar əsrlərlə yaşayır? Çünki bədii obraz ideyanı canlı taleyə çevirir. "Şər insanın daxilindədir" fikri fəlsəfi hökm kimi söyləndikdə ağla təsir edir. Lakin həmin şər səhnədə danışanda, insanın qulağına pıçıldayanda, onun ehtirasını oyadanda, bir ailənin faciəsinə, bir insanın süqutuna və bir dünyanın müharibəsinə çevriləndə həm də ruha təsir göstərir. Ədəbiyyat düşüncəni hissə çevirir. Mefistofel yalnız şər ideyası deyil. Onun ironiyası, soyuqqanlılığı, insanı kiçiltmək bacarığı vardır. Faust yalnız axtarış ideyası deyil. Onun yorğunluğu, ümidsizliyi, ehtirası, günahı və peşmanlığı vardır. Cavidin İblisi yalnız müharibə simvolu deyil. O, insanlığın öz cinayətləri qarşısında qurduğu nəhəng bəraət mexanizmidir. Arif yalnız çaşqın ziyalı deyil. O, dünyada ədalət tapmadıqda öz daxilindəki işığı itirən insanın faciəsidir. Bədii obraz ona görə qüdrətlidir ki, oxucu onunla mübahisə etmir, onunla yaşayır. Oxucu Faustun yerinə özünü qoyur: mən həqiqət naminə nə qədər irəli gedə bilərdim? Qretxenin taleyinə baxır: mənim arzularım başqa bir insanın həyatına hansı qiymətə başa gəlir? Arifin sarsıntısını yaşayır: dünyadakı ədalətsizlik mənim inamımı məhv edə bilərmi? İblisin ittihamını eşidir: öz günahımı hansı görünməz qüvvənin üzərinə atıram? Ədəbi əsər cavab verməkdən daha çox insanın daxilində sual yaradır. Ölməz əsərlərin gücü də bundadır.
Abbas Mirzə Şərifzadə İblis rolunda

Faust və Arif bir obrazda. Əgər Faustla Arifi vahid bir bədii-fəlsəfi obrazda birləşdirsək, qarşımızda həqiqəti axtaran, lakin həm biliyin, həm də mənəvi ümidsizliyin sərhədində dayanan insan görünər. Bu insan dünyanın bütün kitablarını oxuyub, amma bir uşağın göz yaşının səbəbini anlaya bilməyib. O, kainatın qanunlarını öyrənib, lakin insanın niyə başqa insanı öldürdüyünü izah edə bilməyib. O, dinlər haqqında bilik qazanıb, amma din adından törədilən nifrəti görəndə sarsılıb. O, azadlıq haqqında danışıb, lakin azadlıq naminə başlayan müharibələrin yeni əsarətlər yaratdığını görüb. Onun bir tərəfində Faust dayanır: "Mən yaşamaq, bilmək, yaratmaq və sərhədləri aşmaq istəyirəm". Digər tərəfində Arif dayanır: "Mən bu dünyanın ədalətinə inanmaq istəyirəm, amma gördüklərim inamımı məhv edir". Bu birləşmiş obraz müasir insanın özüdür. Müasir insan Fausta bənzəyir, çünki texnologiya vasitəsilə dünyanın bütün sərhədlərini aşmaq istəyir. Müasir insan Arifə bənzəyir, çünki həmin tərəqqinin içərisində müharibə, yoxsulluq, tənhalıq və mənəvi boşluq görərək sarsılır. Onun qarşısında isə Mefistofel və İblisin birləşmiş kölgəsi dayanır. Bu kölgə ona deyir: "Bilik əldə et, amma vicdanı unut." "Dünyanı dəyiş, amma insanı düşünmə." "Qüdrətli ol, lakin mərhəmətli olma." "Qalib gəl, necə qalib gəldiyinin əhəmiyyəti yoxdur." "Günah et, sonra günahına böyük bir ideyanın adını ver." Müasir İblisin ən təhlükəli forması bu səsdir.
Mefistofel və İblis bir obrazda. Mefistofellə Cavidin İblisini vahid obrazda təsəvvür etsək, bu varlıq nə klassik şeytan görkəmində olar, nə də alovlar içərisində görünərdi. O, çox savadlı danışardı. Məntiqli görünərdi. İnsan hüquqlarından danışaraq müharibəni müdafiə edə bilərdi. Ədalətdən danışaraq qisası təbliğ edərdi. Dindən danışaraq nifrət yarada bilərdi. Vətənpərvərlikdən danışaraq özgə xalqların məhvini əsaslandırardı. Tərəqqidən danışaraq insanı mexanizmin əlavəsinə çevirərdi. Azadlıqdan danışaraq insanın şüurunu idarə edərdi. Bu birləşmiş İblis zorla deyil, anlayışları dəyişdirməklə hökm sürərdi. O, ölümə "zəruri itki", işğala "tarixi ədalət", yalana "informasiya siyasəti", qorxuya "ictimai təhlükəsizlik", tamaha "inkişaf", mənəvi boşluğa isə "müasir həyat" adı verərdi. Mefistofelin ironiyası ilə Cavidin İblisinin tarixi miqyası birləşəndə müasir şərin portreti yaranır. Bu şər mağarada yaşamır. O, tribunalarda, ekranlarda, kabinetlərdə və bəzən insanın öz daxili monoloqunda yaşayır.
Hüseyn Cavid və Hötenin ortaq düşüncəsi. Höte və Hüseyn Cavid fərqli dövrlərin, fərqli xalqların və fərqli mədəniyyətlərin sənətkarları olsalar da, onların insan haqqında əsas narahatlığı ortaqdır. Hər ikisi insanı sadəcə, günahsız qurban kimi göstərmir. Hər ikisi insanın daxilində xeyirlə şərin mübarizə apardığını qəbul edir. Hər ikisi şərin ağılsız deyil, ağıllı və cazibədar görünə biləcəyini göstərir. Hər ikisi insanı öz seçiminə görə məsuliyyət daşıyan varlıq kimi təqdim edir. Hər ikisi zahiri tərəqqinin mənəvi tərəqqi olmadan fəlakətə çevrilə biləcəyini hiss etdirir. Hər ikisi ümidsizliyin şərə aparan yollardan biri olduğunu göstərir. Hər ikisində insanın xilas ehtimalı tamamilə yox olmur. Lakin onların baxış istiqamətləri fərqlidir.
Höte insanın daim axtarmasını onun böyüklüyü hesab edir. Faust yanılır, günaha düşür, dağıdır, lakin hərəkətdədir. Onun ruhu donmur. Cavid isə insanın axtarışının mənəvi məsuliyyətdən ayrıldığı anda təhlükəli olduğunu göstərir. Arifin düşüncəsi onu xilas etmir, çünki düşüncə iradə və inamla birləşmir. Höte insanın fəaliyyətinə ümid edir. Cavid insanın vicdanını oyatmağa çalışır. Hötedə xilasın yolu sonsuz cəhddən keçir. Caviddə xilasın yolu insanın İblisi özündən kənarda deyil, öz daxilində tanımasından keçir. "Faust" və "İblis" ona görə yaşayır ki, bəşəri mövzuları əhatə edir. İnsan hələ də biliyin çoxluğu içərisində mənasızlıq yaşayır. İnsan hələ də sevgini məsuliyyətsiz ehtirasa çevirir. İnsan hələ də hakimiyyət naminə vicdanından imtina edir. İnsan hələ də öz günahına bəraət axtarır. Dövlətlər hələ də müharibəni uca ideyalarla əsaslandırırlar. Fanatizm hələ də müqəddəs sözlərin arxasında gizlənir. Texniki tərəqqi hələ də mənəvi tərəqqini qabaqlayır.
Müasir insanın əlində Hötenin dövründə təsəvvür belə edilməyən vasitələr vardır, lakin Faustun sualı yenə də cavabsızdır: bütün bunlar insana həqiqi məna verirmi? Müasir dövlətlər Cavidin dövründən daha güclü silahlara malikdirlər, lakin "İblis"in sualı yenə də qarşımızdadır: bu silahların arxasında kim dayanır - İblis, yoxsa insan? Əsərlər köhnəlmir, çünki insanın daxilindəki qarşıdurma köhnəlmir. Forma dəyişir, İblis dəyişmir. Müqavilənin kağızı dəyişir, Mefistofelin təklifi dəyişmir. Faust laboratoriyadan çıxıb texnologiya mərkəzinə keçir. Arif köhnə hücrədən çıxıb müasir şəhərin tənhalığına düşür. Mefistofel orta əsr libasını çıxarıb rasional məsləhətçi kimi danışır. İblis alovlu səhnədən enib insanın vicdanına yerləşir. Buna görə bu əsərlər yalnız klassik ədəbiyyat nümunələri deyil. Onlar insan ruhunun daim yenilənən diaqnozudur. Ədəbiyyatın qurduğu böyük məhkəmə - "Faust" və "İblis" oxucunu məhkəməyə çağırır. Lakin bu məhkəmədə hakim də, müttəhim də, şahid də insanın özüdür. Mefistofel insanı ittiham edir: sən ideallarından danışsan da, ehtiraslarının arxasınca gedirsən. Faust cavab verir: mən yanılıram, çünki axtarıram. İblis insanlığı ittiham edir: törətdiyiniz bütün cinayətləri mənim adıma yazırsınız. Arif cavab verə bilmir, çünki öz daxilində həqiqətlə ümidsizlik arasında parçalanır. Qretxen öz əzabı ilə göstərir ki, böyük ideyaların qiymətini çox vaxt günahsız insanlar ödəyirlər. Bu məhkəmənin hökmü əvvəlcədən yazılmayıb. Hər yeni oxucu hökmü yenidən verməlidir. Məhz buna görə böyük ədəbiyyat insanı rahatlaşdırmır.
Höte İblisi insanın qarşısına çıxardı, Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın içində yaşayır. Mefistofel bir insanı sınağa çəkir, Cavidin İblisi isə bütöv bəşəriyyətin taleyini yönləndirən şərin simvoluna çevrilir. Buna görə "Faust" insan haqqında yazılmış əsərdirsə, "İblis" insanlığın taleyi haqqında yazılmış faciədir. Höte insanın daxilindəki şəri görmək üçün "Faustun İblisi"ni yaratdı. Hüseyn Cavid isə göstərdi ki, İblis artıq insanın daxilindən çıxaraq dövlətlərin, müharibələrin, ideologiyaların və bütöv bəşəriyyət tarixinin taleyini idarə edən simvola çevrilmişdir. Höte insanın İblisini göstərdi. Hüseyn Cavid isə bəşəriyyətin İblisini yaratdı.
Əgər bir gün dünya bütün müharibələri dayandırsa, bütün silahlar sussa, bütün sərhədlər açıq olsa belə, "Faust" və "İblis" yenə yaşayacaq. Çünki bu əsərlər dövlətlər haqqında deyil, insan haqqında yazılmışdır. İnsan isə hələ də öz daxilində işıqla kölgənin, vicdanla ehtirasın, həqiqətlə yalanın sonsuz mübarizəsini yaşayır. Bəşəriyyətin ən böyük məhkəməsi tarixdə deyil, insanın qəlbində qurulur. Höte də bunu gördü, Hüseyn Cavid də. Biri həmin məhkəməyə bir insanı gətirdi, digəri isə bütün bəşəriyyəti.
İblis heç vaxt təkcə mifoloji varlıq olmayıb. O, insanın vicdanı susanda danışan səsdir. Höte həmin səsi bir insanın taleyində eşitdi. Hüseyn Cavid isə həmin səsin bütöv bəşəriyyətin tarixinə çevrildiyini gördü. Məhz buna görə "Faust" və "İblis" bu gün də insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoyur.

© Müəllif hüquqları qorunur! Mətndən istifadə etdikdə istinad mütləqdir!]]> [/yandexrss][shortrss] Xalq yazıçısı Elçinin qəbirüstü abidəsinin açılışı oldu https://duzxeber.az/gundem/5419-xalq-yazicisi-elcinin-qbirustu-abidsinin-acilisi-oldu.html https://duzxeber.az/gundem/5419-xalq-yazicisi-elcinin-qbirustu-abidsinin-acilisi-oldu.html Xalq yazıçısı Elçinin vəfatının ildönümü ilə əlaqədar məzarı ziyarət edilib.
DuzXeber.az Report-a istinadla xəbər verir ki, ziyarət zamanı həmçinin Xalq yazıçısının qəbirüstü abidəsinin açılışı olub.
Mərasimdə Mədəniyyət Nazirliyinin, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin və Ombudsman Aparatının rəhbərliyi, diplomatik korpusun nümayəndələri, eləcə də, Milli Məclisin üzvləri, mədəni-elmi ictimaiyyət, həmçinin mərhum yazıçının ailə üzvləri iştirak ediblər.
Çıxış edən mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov Xalq yazıçısı Elçinin Azərbaycan ədəbiyyatında önəmli yerə sahib olduğunu qeyd edib. Nazir müavini bildirib ki, Elçinin yaradıcılığı yaşadıqca özü də insanların xatirəsində yaşayaq.
Xalq yazıçısı Anar da, öz növbəsində, Elçinin xatirəsinə ehtiramını bildirirək onun yaradıcılığını Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yeni bir cığır adlandırıb.
Xalq yazıçısının qızı deputat Günay Əfəndiyeva bildirib ki, atasının vəfatından sonra davamlı şəkildə insanlardan xoş sözlər eşidib: "Atam çox şərəfli ömür yaşayıb və mən şadam ki, onun vəfatından sonra hər kəs onu xoş xatirələrlə yad edir, xatirəsini yaşadır".
G.Əfəndiyeva, həmçinin Prezident İlham Əliyevə, Azərbaycan hökumətinə də Xalq yazıçısının xatirəsinə göstərdikləri diqqət və qayğıya görə təşəkkür edib.





 Xalq yazıçısı Elçinin vəfatının ildönümü ilə əlaqədar məzarı ziyarət edilib.
DuzXeber.az Report-a istinadla xəbər verir ki, ziyarət zamanı həmçinin Xalq yazıçısının qəbirüstü abidəsinin açılışı olub.
Mərasimdə Mədəniyyət Nazirliyinin, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin və Ombudsman Aparatının rəhbərliyi, diplomatik korpusun nümayəndələri, eləcə də, Milli Məclisin üzvləri, mədəni-elmi ictimaiyyət, həmçinin mərhum yazıçının ailə üzvləri iştirak ediblər.
Çıxış edən mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov Xalq yazıçısı Elçinin Azərbaycan ədəbiyyatında önəmli yerə sahib olduğunu qeyd edib. Nazir müavini bildirib ki, Elçinin yaradıcılığı yaşadıqca özü də insanların xatirəsində yaşayaq.
Xalq yazıçısı Anar da, öz növbəsində, Elçinin xatirəsinə ehtiramını bildirirək onun yaradıcılığını Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yeni bir cığır adlandırıb.
Xalq yazıçısının qızı deputat Günay Əfəndiyeva bildirib ki, atasının vəfatından sonra davamlı şəkildə insanlardan xoş sözlər eşidib: "Atam çox şərəfli ömür yaşayıb və mən şadam ki, onun vəfatından sonra hər kəs onu xoş xatirələrlə yad edir, xatirəsini yaşadır".
G.Əfəndiyeva, həmçinin Prezident İlham Əliyevə, Azərbaycan hökumətinə də Xalq yazıçısının xatirəsinə göstərdikləri diqqət və qayğıya görə təşəkkür edib.





]]> Gündəm, Mədəniyyət metin Mon, 03 Aug 2026 12:30:00 +0400 [/shortrss] [fullrss] Xalq yazıçısı Elçinin qəbirüstü abidəsinin açılışı oldu https://duzxeber.az/gundem/5419-xalq-yazicisi-elcinin-qbirustu-abidsinin-acilisi-oldu.html https://duzxeber.az/gundem/5419-xalq-yazicisi-elcinin-qbirustu-abidsinin-acilisi-oldu.html Xalq yazıçısı Elçinin vəfatının ildönümü ilə əlaqədar məzarı ziyarət edilib.
DuzXeber.az Report-a istinadla xəbər verir ki, ziyarət zamanı həmçinin Xalq yazıçısının qəbirüstü abidəsinin açılışı olub.
Mərasimdə Mədəniyyət Nazirliyinin, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin və Ombudsman Aparatının rəhbərliyi, diplomatik korpusun nümayəndələri, eləcə də, Milli Məclisin üzvləri, mədəni-elmi ictimaiyyət, həmçinin mərhum yazıçının ailə üzvləri iştirak ediblər.
Çıxış edən mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov Xalq yazıçısı Elçinin Azərbaycan ədəbiyyatında önəmli yerə sahib olduğunu qeyd edib. Nazir müavini bildirib ki, Elçinin yaradıcılığı yaşadıqca özü də insanların xatirəsində yaşayaq.
Xalq yazıçısı Anar da, öz növbəsində, Elçinin xatirəsinə ehtiramını bildirirək onun yaradıcılığını Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yeni bir cığır adlandırıb.
Xalq yazıçısının qızı deputat Günay Əfəndiyeva bildirib ki, atasının vəfatından sonra davamlı şəkildə insanlardan xoş sözlər eşidib: "Atam çox şərəfli ömür yaşayıb və mən şadam ki, onun vəfatından sonra hər kəs onu xoş xatirələrlə yad edir, xatirəsini yaşadır".
G.Əfəndiyeva, həmçinin Prezident İlham Əliyevə, Azərbaycan hökumətinə də Xalq yazıçısının xatirəsinə göstərdikləri diqqət və qayğıya görə təşəkkür edib.





]]> Xalq yazıçısı Elçinin vəfatının ildönümü ilə əlaqədar məzarı ziyarət edilib.
DuzXeber.az Report-a istinadla xəbər verir ki, ziyarət zamanı həmçinin Xalq yazıçısının qəbirüstü abidəsinin açılışı olub.
Mərasimdə Mədəniyyət Nazirliyinin, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin və Ombudsman Aparatının rəhbərliyi, diplomatik korpusun nümayəndələri, eləcə də, Milli Məclisin üzvləri, mədəni-elmi ictimaiyyət, həmçinin mərhum yazıçının ailə üzvləri iştirak ediblər.
Çıxış edən mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov Xalq yazıçısı Elçinin Azərbaycan ədəbiyyatında önəmli yerə sahib olduğunu qeyd edib. Nazir müavini bildirib ki, Elçinin yaradıcılığı yaşadıqca özü də insanların xatirəsində yaşayaq.
Xalq yazıçısı Anar da, öz növbəsində, Elçinin xatirəsinə ehtiramını bildirirək onun yaradıcılığını Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yeni bir cığır adlandırıb.
Xalq yazıçısının qızı deputat Günay Əfəndiyeva bildirib ki, atasının vəfatından sonra davamlı şəkildə insanlardan xoş sözlər eşidib: "Atam çox şərəfli ömür yaşayıb və mən şadam ki, onun vəfatından sonra hər kəs onu xoş xatirələrlə yad edir, xatirəsini yaşadır".
G.Əfəndiyeva, həmçinin Prezident İlham Əliyevə, Azərbaycan hökumətinə də Xalq yazıçısının xatirəsinə göstərdikləri diqqət və qayğıya görə təşəkkür edib.





]]> metin Mon, 03 Aug 2026 12:30:00 +0400 [/fullrss] [yandexrss] Xalq yazıçısı Elçinin qəbirüstü abidəsinin açılışı oldu https://duzxeber.az/gundem/5419-xalq-yazicisi-elcinin-qbirustu-abidsinin-acilisi-oldu.html Xalq yazıçısı Elçinin vəfatının ildönümü ilə əlaqədar məzarı ziyarət edilib.
DuzXeber.az Report-a istinadla xəbər verir ki, ziyarət zamanı həmçinin Xalq yazıçısının qəbirüstü abidəsinin açılışı olub.
Mərasimdə Mədəniyyət Nazirliyinin, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin və Ombudsman Aparatının rəhbərliyi, diplomatik korpusun nümayəndələri, eləcə də, Milli Məclisin üzvləri, mədəni-elmi ictimaiyyət, həmçinin mərhum yazıçının ailə üzvləri iştirak ediblər.
Çıxış edən mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov Xalq yazıçısı Elçinin Azərbaycan ədəbiyyatında önəmli yerə sahib olduğunu qeyd edib. Nazir müavini bildirib ki, Elçinin yaradıcılığı yaşadıqca özü də insanların xatirəsində yaşayaq.
Xalq yazıçısı Anar da, öz növbəsində, Elçinin xatirəsinə ehtiramını bildirirək onun yaradıcılığını Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yeni bir cığır adlandırıb.
Xalq yazıçısının qızı deputat Günay Əfəndiyeva bildirib ki, atasının vəfatından sonra davamlı şəkildə insanlardan xoş sözlər eşidib: "Atam çox şərəfli ömür yaşayıb və mən şadam ki, onun vəfatından sonra hər kəs onu xoş xatirələrlə yad edir, xatirəsini yaşadır".
G.Əfəndiyeva, həmçinin Prezident İlham Əliyevə, Azərbaycan hökumətinə də Xalq yazıçısının xatirəsinə göstərdikləri diqqət və qayğıya görə təşəkkür edib.





 Gündəm, Mədəniyyət Mon, 03 Aug 2026 12:30:00 +0400 Xalq yazıçısı Elçinin vəfatının ildönümü ilə əlaqədar məzarı ziyarət edilib.
DuzXeber.az Report-a istinadla xəbər verir ki, ziyarət zamanı həmçinin Xalq yazıçısının qəbirüstü abidəsinin açılışı olub.
Mərasimdə Mədəniyyət Nazirliyinin, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin və Ombudsman Aparatının rəhbərliyi, diplomatik korpusun nümayəndələri, eləcə də, Milli Məclisin üzvləri, mədəni-elmi ictimaiyyət, həmçinin mərhum yazıçının ailə üzvləri iştirak ediblər.
Çıxış edən mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov Xalq yazıçısı Elçinin Azərbaycan ədəbiyyatında önəmli yerə sahib olduğunu qeyd edib. Nazir müavini bildirib ki, Elçinin yaradıcılığı yaşadıqca özü də insanların xatirəsində yaşayaq.
Xalq yazıçısı Anar da, öz növbəsində, Elçinin xatirəsinə ehtiramını bildirirək onun yaradıcılığını Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yeni bir cığır adlandırıb.
Xalq yazıçısının qızı deputat Günay Əfəndiyeva bildirib ki, atasının vəfatından sonra davamlı şəkildə insanlardan xoş sözlər eşidib: "Atam çox şərəfli ömür yaşayıb və mən şadam ki, onun vəfatından sonra hər kəs onu xoş xatirələrlə yad edir, xatirəsini yaşadır".
G.Əfəndiyeva, həmçinin Prezident İlham Əliyevə, Azərbaycan hökumətinə də Xalq yazıçısının xatirəsinə göstərdikləri diqqət və qayğıya görə təşəkkür edib.





 Xalq yazıçısı Elçinin vəfatının ildönümü ilə əlaqədar məzarı ziyarət edilib.
DuzXeber.az Report-a istinadla xəbər verir ki, ziyarət zamanı həmçinin Xalq yazıçısının qəbirüstü abidəsinin açılışı olub.
Mərasimdə Mədəniyyət Nazirliyinin, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin və Ombudsman Aparatının rəhbərliyi, diplomatik korpusun nümayəndələri, eləcə də, Milli Məclisin üzvləri, mədəni-elmi ictimaiyyət, həmçinin mərhum yazıçının ailə üzvləri iştirak ediblər.
Çıxış edən mədəniyyət nazirinin müavini Murad Hüseynov Xalq yazıçısı Elçinin Azərbaycan ədəbiyyatında önəmli yerə sahib olduğunu qeyd edib. Nazir müavini bildirib ki, Elçinin yaradıcılığı yaşadıqca özü də insanların xatirəsində yaşayaq.
Xalq yazıçısı Anar da, öz növbəsində, Elçinin xatirəsinə ehtiramını bildirirək onun yaradıcılığını Azərbaycan ədəbiyyatı üçün yeni bir cığır adlandırıb.
Xalq yazıçısının qızı deputat Günay Əfəndiyeva bildirib ki, atasının vəfatından sonra davamlı şəkildə insanlardan xoş sözlər eşidib: "Atam çox şərəfli ömür yaşayıb və mən şadam ki, onun vəfatından sonra hər kəs onu xoş xatirələrlə yad edir, xatirəsini yaşadır".
G.Əfəndiyeva, həmçinin Prezident İlham Əliyevə, Azərbaycan hökumətinə də Xalq yazıçısının xatirəsinə göstərdikləri diqqət və qayğıya görə təşəkkür edib.





]]> [/yandexrss][shortrss] 1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günüdür https://duzxeber.az/gundem/5372-1-avqust-azrbaycan-lifbasi-v-azrbaycan-dili-gunudur.html https://duzxeber.az/gundem/5372-1-avqust-azrbaycan-lifbasi-v-azrbaycan-dili-gunudur.html Avqustun 1-i Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd edilir. Bu əlamətdar gün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanına əsasən təsis edilib.
DuzXeber.az xatırladır ki, Ulu Öndər həmin Fərmanı latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidin ölkəmizdə 2001-ci ilin avqustunda bütövlükdə təmin edildiyini və yeni əlifbadan istifadənin müstəqil Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nəzərə alaraq imzalayıb.
Azərbaycan dilinin qorunmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin böyük xidmətləri olub. Hələ 1977-ci ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası təsdiq edilən zaman oraya dövlət dili haqqında maddənin salınmaması ilə heç cür barışmayan Ümummilli Lider bu məsələdə sonadək öz prinsipial mövqeyini göstərib. 1978-ci il aprelin 2-də doqquzuncu çağırış Ali Sovetin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunlarına həsr olunmuş yeddinci sessiyasında məruzə ilə çıxış edən Ulu Öndər Heydər Əliyevin təkidi ilə 73-cü maddəni yeni dəyişikliklə vermək qərara alınır. Bu dəyişiklik Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu əks etdirir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Ümummilli Liderin bu cür tarixi qərara nail olması mənəvi varlığımızın əsası sayılan dilimizin inkişafında böyük addım oldu.
Müasir müstəqil Azərbaycan Respublikasında dilimizin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərə nəzər salaq. Azərbaycan dilinin qloballaşma dövrünün mənfi təsirlərindən qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində Ulu Öndərin səyləri xalqımız üçün əvəzedilməz töhfələrdir. Dahi rəhbərin dil siyasəti onun dövlət quruculuğu siyasətinin tərkib hissəsi olub. Ümummilli Liderin 2001-ci il iyulun 18-də imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında”, həmin il avqustun 9-da imzaladığı “Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Gününün təsis edilməsi haqqında” fərmanlar ana dilimizin qorunması və inkişafı baxımından göstərdiyi misilsiz xidmətlərdəndir.
Ana dilimizi qorumaq üçün mühüm addımlar atan Ümummilli Liderin siyasi xətti Prezident İlham Əliyev tərəfindən inamla davam etdirilir. Dövlətimizin başçısının “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 2004-cü il 12 yanvar tarixli, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında” 2004-cü il 14 yanvar tarixli, “Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin Azərbaycan dilində nəşri nəzərdə tutulan əsərlərinin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında” 2007-ci il 30 dekabr tarixli sərəncamları ana dilinin həyatımızın bütün sahələrində müfəssəl tətbiqinə imkan yaradıb.
Azərbaycan Prezidentinin 2013-cü il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı” ana dilimizin saflığının və zənginliyinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Dövlət Proqramının məqsədi Azərbaycan dilinin istifadəsinə və tədqiqinə dövlət qayğısının artırılması, dilimizin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsi, ölkədə dilçilik araşdırmalarının yaxşılaşdırılmasıdır. Sənəd, eyni zamanda, dilçiliyin aparıcı istiqamətlərində fundamental və tətbiqi tədqiqatların inkişafına yönəldilmiş yaradıcılıq səylərinin birləşdirilməsini və dilçiliyin müasir cəmiyyətin aktual problemləri ilə əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” 2018-ci il 17 iyul tarixli Sərəncamı Azərbaycan dilinin inkişafı və tətbiqi dairəsinin daha da genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlətimizin başçısının 2018-ci il noyabrın 1-də imzaladığı “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmanı ölkəmizdə dövlət dilinin daim diqqət mərkəzində saxlanıldığını bir daha təsdiq edir. Dil quruculuğu ilə bağlı olan bu sənəd Azərbaycan dilinin milli-mənəvi, siyasi-hüquqi statusunun möhkəmlənməsi istiqamətində atılmış mühüm addımlardan biridir.
Xatırladaq ki, 2024-cü il sentyabrın 9-dan 11-dək Bakıda Beynəlxalq Türk Akademiyası və Türk Dil Qurumu tərəfindən təşkil edilən “Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyası”nın üçüncü iclası olub. İclasda öncə 1991-ci ildə alimlər tərəfindən təklif olunan latın əsaslı Ortaq Türk Əlifbası layihəsi hərtərəfli şəkildə nəzərdən keçirilib. Komissiya üzvləri geniş müzakirələr apararaq bu layihədə diqqət yetirilməsi gərəkli olan məqamları müəyyənləşdirib. Müzakirələr nəticəsində 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası üzərində ümumi razılıq əldə olunub. Ortaq Türk Əlifbası türk xalqları arasında yazılı ünsiyyəti və ortaq mədəni inteqrasiyanı gücləndirmək məqsədilə hazırlanıb. Bu əlifba əsasən latın qrafikasına əsaslanır və müxtəlif türk dillərinin fonetik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq tərtib olunub.

 Avqustun 1-i Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd edilir. Bu əlamətdar gün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanına əsasən təsis edilib.
DuzXeber.az xatırladır ki, Ulu Öndər həmin Fərmanı latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidin ölkəmizdə 2001-ci ilin avqustunda bütövlükdə təmin edildiyini və yeni əlifbadan istifadənin müstəqil Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nəzərə alaraq imzalayıb.
Azərbaycan dilinin qorunmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin böyük xidmətləri olub. Hələ 1977-ci ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası təsdiq edilən zaman oraya dövlət dili haqqında maddənin salınmaması ilə heç cür barışmayan Ümummilli Lider bu məsələdə sonadək öz prinsipial mövqeyini göstərib. 1978-ci il aprelin 2-də doqquzuncu çağırış Ali Sovetin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunlarına həsr olunmuş yeddinci sessiyasında məruzə ilə çıxış edən Ulu Öndər Heydər Əliyevin təkidi ilə 73-cü maddəni yeni dəyişikliklə vermək qərara alınır. Bu dəyişiklik Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu əks etdirir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Ümummilli Liderin bu cür tarixi qərara nail olması mənəvi varlığımızın əsası sayılan dilimizin inkişafında böyük addım oldu.
Müasir müstəqil Azərbaycan Respublikasında dilimizin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərə nəzər salaq. Azərbaycan dilinin qloballaşma dövrünün mənfi təsirlərindən qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində Ulu Öndərin səyləri xalqımız üçün əvəzedilməz töhfələrdir. Dahi rəhbərin dil siyasəti onun dövlət quruculuğu siyasətinin tərkib hissəsi olub. Ümummilli Liderin 2001-ci il iyulun 18-də imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında”, həmin il avqustun 9-da imzaladığı “Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Gününün təsis edilməsi haqqında” fərmanlar ana dilimizin qorunması və inkişafı baxımından göstərdiyi misilsiz xidmətlərdəndir.
Ana dilimizi qorumaq üçün mühüm addımlar atan Ümummilli Liderin siyasi xətti Prezident İlham Əliyev tərəfindən inamla davam etdirilir. Dövlətimizin başçısının “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 2004-cü il 12 yanvar tarixli, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında” 2004-cü il 14 yanvar tarixli, “Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin Azərbaycan dilində nəşri nəzərdə tutulan əsərlərinin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında” 2007-ci il 30 dekabr tarixli sərəncamları ana dilinin həyatımızın bütün sahələrində müfəssəl tətbiqinə imkan yaradıb.
Azərbaycan Prezidentinin 2013-cü il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı” ana dilimizin saflığının və zənginliyinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Dövlət Proqramının məqsədi Azərbaycan dilinin istifadəsinə və tədqiqinə dövlət qayğısının artırılması, dilimizin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsi, ölkədə dilçilik araşdırmalarının yaxşılaşdırılmasıdır. Sənəd, eyni zamanda, dilçiliyin aparıcı istiqamətlərində fundamental və tətbiqi tədqiqatların inkişafına yönəldilmiş yaradıcılıq səylərinin birləşdirilməsini və dilçiliyin müasir cəmiyyətin aktual problemləri ilə əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” 2018-ci il 17 iyul tarixli Sərəncamı Azərbaycan dilinin inkişafı və tətbiqi dairəsinin daha da genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlətimizin başçısının 2018-ci il noyabrın 1-də imzaladığı “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmanı ölkəmizdə dövlət dilinin daim diqqət mərkəzində saxlanıldığını bir daha təsdiq edir. Dil quruculuğu ilə bağlı olan bu sənəd Azərbaycan dilinin milli-mənəvi, siyasi-hüquqi statusunun möhkəmlənməsi istiqamətində atılmış mühüm addımlardan biridir.
Xatırladaq ki, 2024-cü il sentyabrın 9-dan 11-dək Bakıda Beynəlxalq Türk Akademiyası və Türk Dil Qurumu tərəfindən təşkil edilən “Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyası”nın üçüncü iclası olub. İclasda öncə 1991-ci ildə alimlər tərəfindən təklif olunan latın əsaslı Ortaq Türk Əlifbası layihəsi hərtərəfli şəkildə nəzərdən keçirilib. Komissiya üzvləri geniş müzakirələr apararaq bu layihədə diqqət yetirilməsi gərəkli olan məqamları müəyyənləşdirib. Müzakirələr nəticəsində 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası üzərində ümumi razılıq əldə olunub. Ortaq Türk Əlifbası türk xalqları arasında yazılı ünsiyyəti və ortaq mədəni inteqrasiyanı gücləndirmək məqsədilə hazırlanıb. Bu əlifba əsasən latın qrafikasına əsaslanır və müxtəlif türk dillərinin fonetik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq tərtib olunub.

]]> Gündəm, Mədəniyyət metin Sat, 01 Aug 2026 10:30:38 +0400 [/shortrss] [fullrss] 1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günüdür https://duzxeber.az/gundem/5372-1-avqust-azrbaycan-lifbasi-v-azrbaycan-dili-gunudur.html https://duzxeber.az/gundem/5372-1-avqust-azrbaycan-lifbasi-v-azrbaycan-dili-gunudur.html Avqustun 1-i Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd edilir. Bu əlamətdar gün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanına əsasən təsis edilib.
DuzXeber.az xatırladır ki, Ulu Öndər həmin Fərmanı latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidin ölkəmizdə 2001-ci ilin avqustunda bütövlükdə təmin edildiyini və yeni əlifbadan istifadənin müstəqil Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nəzərə alaraq imzalayıb.
Azərbaycan dilinin qorunmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin böyük xidmətləri olub. Hələ 1977-ci ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası təsdiq edilən zaman oraya dövlət dili haqqında maddənin salınmaması ilə heç cür barışmayan Ümummilli Lider bu məsələdə sonadək öz prinsipial mövqeyini göstərib. 1978-ci il aprelin 2-də doqquzuncu çağırış Ali Sovetin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunlarına həsr olunmuş yeddinci sessiyasında məruzə ilə çıxış edən Ulu Öndər Heydər Əliyevin təkidi ilə 73-cü maddəni yeni dəyişikliklə vermək qərara alınır. Bu dəyişiklik Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu əks etdirir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Ümummilli Liderin bu cür tarixi qərara nail olması mənəvi varlığımızın əsası sayılan dilimizin inkişafında böyük addım oldu.
Müasir müstəqil Azərbaycan Respublikasında dilimizin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərə nəzər salaq. Azərbaycan dilinin qloballaşma dövrünün mənfi təsirlərindən qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində Ulu Öndərin səyləri xalqımız üçün əvəzedilməz töhfələrdir. Dahi rəhbərin dil siyasəti onun dövlət quruculuğu siyasətinin tərkib hissəsi olub. Ümummilli Liderin 2001-ci il iyulun 18-də imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında”, həmin il avqustun 9-da imzaladığı “Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Gününün təsis edilməsi haqqında” fərmanlar ana dilimizin qorunması və inkişafı baxımından göstərdiyi misilsiz xidmətlərdəndir.
Ana dilimizi qorumaq üçün mühüm addımlar atan Ümummilli Liderin siyasi xətti Prezident İlham Əliyev tərəfindən inamla davam etdirilir. Dövlətimizin başçısının “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 2004-cü il 12 yanvar tarixli, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında” 2004-cü il 14 yanvar tarixli, “Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin Azərbaycan dilində nəşri nəzərdə tutulan əsərlərinin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında” 2007-ci il 30 dekabr tarixli sərəncamları ana dilinin həyatımızın bütün sahələrində müfəssəl tətbiqinə imkan yaradıb.
Azərbaycan Prezidentinin 2013-cü il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı” ana dilimizin saflığının və zənginliyinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Dövlət Proqramının məqsədi Azərbaycan dilinin istifadəsinə və tədqiqinə dövlət qayğısının artırılması, dilimizin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsi, ölkədə dilçilik araşdırmalarının yaxşılaşdırılmasıdır. Sənəd, eyni zamanda, dilçiliyin aparıcı istiqamətlərində fundamental və tətbiqi tədqiqatların inkişafına yönəldilmiş yaradıcılıq səylərinin birləşdirilməsini və dilçiliyin müasir cəmiyyətin aktual problemləri ilə əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” 2018-ci il 17 iyul tarixli Sərəncamı Azərbaycan dilinin inkişafı və tətbiqi dairəsinin daha da genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlətimizin başçısının 2018-ci il noyabrın 1-də imzaladığı “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmanı ölkəmizdə dövlət dilinin daim diqqət mərkəzində saxlanıldığını bir daha təsdiq edir. Dil quruculuğu ilə bağlı olan bu sənəd Azərbaycan dilinin milli-mənəvi, siyasi-hüquqi statusunun möhkəmlənməsi istiqamətində atılmış mühüm addımlardan biridir.
Xatırladaq ki, 2024-cü il sentyabrın 9-dan 11-dək Bakıda Beynəlxalq Türk Akademiyası və Türk Dil Qurumu tərəfindən təşkil edilən “Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyası”nın üçüncü iclası olub. İclasda öncə 1991-ci ildə alimlər tərəfindən təklif olunan latın əsaslı Ortaq Türk Əlifbası layihəsi hərtərəfli şəkildə nəzərdən keçirilib. Komissiya üzvləri geniş müzakirələr apararaq bu layihədə diqqət yetirilməsi gərəkli olan məqamları müəyyənləşdirib. Müzakirələr nəticəsində 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası üzərində ümumi razılıq əldə olunub. Ortaq Türk Əlifbası türk xalqları arasında yazılı ünsiyyəti və ortaq mədəni inteqrasiyanı gücləndirmək məqsədilə hazırlanıb. Bu əlifba əsasən latın qrafikasına əsaslanır və müxtəlif türk dillərinin fonetik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq tərtib olunub.

]]> Avqustun 1-i Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd edilir. Bu əlamətdar gün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanına əsasən təsis edilib.
DuzXeber.az xatırladır ki, Ulu Öndər həmin Fərmanı latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidin ölkəmizdə 2001-ci ilin avqustunda bütövlükdə təmin edildiyini və yeni əlifbadan istifadənin müstəqil Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nəzərə alaraq imzalayıb.
Azərbaycan dilinin qorunmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin böyük xidmətləri olub. Hələ 1977-ci ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası təsdiq edilən zaman oraya dövlət dili haqqında maddənin salınmaması ilə heç cür barışmayan Ümummilli Lider bu məsələdə sonadək öz prinsipial mövqeyini göstərib. 1978-ci il aprelin 2-də doqquzuncu çağırış Ali Sovetin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunlarına həsr olunmuş yeddinci sessiyasında məruzə ilə çıxış edən Ulu Öndər Heydər Əliyevin təkidi ilə 73-cü maddəni yeni dəyişikliklə vermək qərara alınır. Bu dəyişiklik Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu əks etdirir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Ümummilli Liderin bu cür tarixi qərara nail olması mənəvi varlığımızın əsası sayılan dilimizin inkişafında böyük addım oldu.
Müasir müstəqil Azərbaycan Respublikasında dilimizin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərə nəzər salaq. Azərbaycan dilinin qloballaşma dövrünün mənfi təsirlərindən qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində Ulu Öndərin səyləri xalqımız üçün əvəzedilməz töhfələrdir. Dahi rəhbərin dil siyasəti onun dövlət quruculuğu siyasətinin tərkib hissəsi olub. Ümummilli Liderin 2001-ci il iyulun 18-də imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında”, həmin il avqustun 9-da imzaladığı “Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Gününün təsis edilməsi haqqında” fərmanlar ana dilimizin qorunması və inkişafı baxımından göstərdiyi misilsiz xidmətlərdəndir.
Ana dilimizi qorumaq üçün mühüm addımlar atan Ümummilli Liderin siyasi xətti Prezident İlham Əliyev tərəfindən inamla davam etdirilir. Dövlətimizin başçısının “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 2004-cü il 12 yanvar tarixli, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında” 2004-cü il 14 yanvar tarixli, “Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin Azərbaycan dilində nəşri nəzərdə tutulan əsərlərinin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında” 2007-ci il 30 dekabr tarixli sərəncamları ana dilinin həyatımızın bütün sahələrində müfəssəl tətbiqinə imkan yaradıb.
Azərbaycan Prezidentinin 2013-cü il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı” ana dilimizin saflığının və zənginliyinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Dövlət Proqramının məqsədi Azərbaycan dilinin istifadəsinə və tədqiqinə dövlət qayğısının artırılması, dilimizin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsi, ölkədə dilçilik araşdırmalarının yaxşılaşdırılmasıdır. Sənəd, eyni zamanda, dilçiliyin aparıcı istiqamətlərində fundamental və tətbiqi tədqiqatların inkişafına yönəldilmiş yaradıcılıq səylərinin birləşdirilməsini və dilçiliyin müasir cəmiyyətin aktual problemləri ilə əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” 2018-ci il 17 iyul tarixli Sərəncamı Azərbaycan dilinin inkişafı və tətbiqi dairəsinin daha da genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlətimizin başçısının 2018-ci il noyabrın 1-də imzaladığı “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmanı ölkəmizdə dövlət dilinin daim diqqət mərkəzində saxlanıldığını bir daha təsdiq edir. Dil quruculuğu ilə bağlı olan bu sənəd Azərbaycan dilinin milli-mənəvi, siyasi-hüquqi statusunun möhkəmlənməsi istiqamətində atılmış mühüm addımlardan biridir.
Xatırladaq ki, 2024-cü il sentyabrın 9-dan 11-dək Bakıda Beynəlxalq Türk Akademiyası və Türk Dil Qurumu tərəfindən təşkil edilən “Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyası”nın üçüncü iclası olub. İclasda öncə 1991-ci ildə alimlər tərəfindən təklif olunan latın əsaslı Ortaq Türk Əlifbası layihəsi hərtərəfli şəkildə nəzərdən keçirilib. Komissiya üzvləri geniş müzakirələr apararaq bu layihədə diqqət yetirilməsi gərəkli olan məqamları müəyyənləşdirib. Müzakirələr nəticəsində 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası üzərində ümumi razılıq əldə olunub. Ortaq Türk Əlifbası türk xalqları arasında yazılı ünsiyyəti və ortaq mədəni inteqrasiyanı gücləndirmək məqsədilə hazırlanıb. Bu əlifba əsasən latın qrafikasına əsaslanır və müxtəlif türk dillərinin fonetik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq tərtib olunub.

]]> metin Sat, 01 Aug 2026 10:30:38 +0400 [/fullrss] [yandexrss] 1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günüdür https://duzxeber.az/gundem/5372-1-avqust-azrbaycan-lifbasi-v-azrbaycan-dili-gunudur.html Avqustun 1-i Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd edilir. Bu əlamətdar gün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanına əsasən təsis edilib.
DuzXeber.az xatırladır ki, Ulu Öndər həmin Fərmanı latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidin ölkəmizdə 2001-ci ilin avqustunda bütövlükdə təmin edildiyini və yeni əlifbadan istifadənin müstəqil Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nəzərə alaraq imzalayıb.
Azərbaycan dilinin qorunmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin böyük xidmətləri olub. Hələ 1977-ci ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası təsdiq edilən zaman oraya dövlət dili haqqında maddənin salınmaması ilə heç cür barışmayan Ümummilli Lider bu məsələdə sonadək öz prinsipial mövqeyini göstərib. 1978-ci il aprelin 2-də doqquzuncu çağırış Ali Sovetin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunlarına həsr olunmuş yeddinci sessiyasında məruzə ilə çıxış edən Ulu Öndər Heydər Əliyevin təkidi ilə 73-cü maddəni yeni dəyişikliklə vermək qərara alınır. Bu dəyişiklik Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu əks etdirir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Ümummilli Liderin bu cür tarixi qərara nail olması mənəvi varlığımızın əsası sayılan dilimizin inkişafında böyük addım oldu.
Müasir müstəqil Azərbaycan Respublikasında dilimizin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərə nəzər salaq. Azərbaycan dilinin qloballaşma dövrünün mənfi təsirlərindən qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində Ulu Öndərin səyləri xalqımız üçün əvəzedilməz töhfələrdir. Dahi rəhbərin dil siyasəti onun dövlət quruculuğu siyasətinin tərkib hissəsi olub. Ümummilli Liderin 2001-ci il iyulun 18-də imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında”, həmin il avqustun 9-da imzaladığı “Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Gününün təsis edilməsi haqqında” fərmanlar ana dilimizin qorunması və inkişafı baxımından göstərdiyi misilsiz xidmətlərdəndir.
Ana dilimizi qorumaq üçün mühüm addımlar atan Ümummilli Liderin siyasi xətti Prezident İlham Əliyev tərəfindən inamla davam etdirilir. Dövlətimizin başçısının “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 2004-cü il 12 yanvar tarixli, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında” 2004-cü il 14 yanvar tarixli, “Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin Azərbaycan dilində nəşri nəzərdə tutulan əsərlərinin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında” 2007-ci il 30 dekabr tarixli sərəncamları ana dilinin həyatımızın bütün sahələrində müfəssəl tətbiqinə imkan yaradıb.
Azərbaycan Prezidentinin 2013-cü il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı” ana dilimizin saflığının və zənginliyinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Dövlət Proqramının məqsədi Azərbaycan dilinin istifadəsinə və tədqiqinə dövlət qayğısının artırılması, dilimizin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsi, ölkədə dilçilik araşdırmalarının yaxşılaşdırılmasıdır. Sənəd, eyni zamanda, dilçiliyin aparıcı istiqamətlərində fundamental və tətbiqi tədqiqatların inkişafına yönəldilmiş yaradıcılıq səylərinin birləşdirilməsini və dilçiliyin müasir cəmiyyətin aktual problemləri ilə əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” 2018-ci il 17 iyul tarixli Sərəncamı Azərbaycan dilinin inkişafı və tətbiqi dairəsinin daha da genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlətimizin başçısının 2018-ci il noyabrın 1-də imzaladığı “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmanı ölkəmizdə dövlət dilinin daim diqqət mərkəzində saxlanıldığını bir daha təsdiq edir. Dil quruculuğu ilə bağlı olan bu sənəd Azərbaycan dilinin milli-mənəvi, siyasi-hüquqi statusunun möhkəmlənməsi istiqamətində atılmış mühüm addımlardan biridir.
Xatırladaq ki, 2024-cü il sentyabrın 9-dan 11-dək Bakıda Beynəlxalq Türk Akademiyası və Türk Dil Qurumu tərəfindən təşkil edilən “Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyası”nın üçüncü iclası olub. İclasda öncə 1991-ci ildə alimlər tərəfindən təklif olunan latın əsaslı Ortaq Türk Əlifbası layihəsi hərtərəfli şəkildə nəzərdən keçirilib. Komissiya üzvləri geniş müzakirələr apararaq bu layihədə diqqət yetirilməsi gərəkli olan məqamları müəyyənləşdirib. Müzakirələr nəticəsində 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası üzərində ümumi razılıq əldə olunub. Ortaq Türk Əlifbası türk xalqları arasında yazılı ünsiyyəti və ortaq mədəni inteqrasiyanı gücləndirmək məqsədilə hazırlanıb. Bu əlifba əsasən latın qrafikasına əsaslanır və müxtəlif türk dillərinin fonetik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq tərtib olunub.

 Gündəm, Mədəniyyət Sat, 01 Aug 2026 10:30:38 +0400 Avqustun 1-i Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd edilir. Bu əlamətdar gün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanına əsasən təsis edilib.
DuzXeber.az xatırladır ki, Ulu Öndər həmin Fərmanı latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidin ölkəmizdə 2001-ci ilin avqustunda bütövlükdə təmin edildiyini və yeni əlifbadan istifadənin müstəqil Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nəzərə alaraq imzalayıb.
Azərbaycan dilinin qorunmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin böyük xidmətləri olub. Hələ 1977-ci ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası təsdiq edilən zaman oraya dövlət dili haqqında maddənin salınmaması ilə heç cür barışmayan Ümummilli Lider bu məsələdə sonadək öz prinsipial mövqeyini göstərib. 1978-ci il aprelin 2-də doqquzuncu çağırış Ali Sovetin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunlarına həsr olunmuş yeddinci sessiyasında məruzə ilə çıxış edən Ulu Öndər Heydər Əliyevin təkidi ilə 73-cü maddəni yeni dəyişikliklə vermək qərara alınır. Bu dəyişiklik Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu əks etdirir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Ümummilli Liderin bu cür tarixi qərara nail olması mənəvi varlığımızın əsası sayılan dilimizin inkişafında böyük addım oldu.
Müasir müstəqil Azərbaycan Respublikasında dilimizin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərə nəzər salaq. Azərbaycan dilinin qloballaşma dövrünün mənfi təsirlərindən qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində Ulu Öndərin səyləri xalqımız üçün əvəzedilməz töhfələrdir. Dahi rəhbərin dil siyasəti onun dövlət quruculuğu siyasətinin tərkib hissəsi olub. Ümummilli Liderin 2001-ci il iyulun 18-də imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında”, həmin il avqustun 9-da imzaladığı “Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Gününün təsis edilməsi haqqında” fərmanlar ana dilimizin qorunması və inkişafı baxımından göstərdiyi misilsiz xidmətlərdəndir.
Ana dilimizi qorumaq üçün mühüm addımlar atan Ümummilli Liderin siyasi xətti Prezident İlham Əliyev tərəfindən inamla davam etdirilir. Dövlətimizin başçısının “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 2004-cü il 12 yanvar tarixli, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında” 2004-cü il 14 yanvar tarixli, “Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin Azərbaycan dilində nəşri nəzərdə tutulan əsərlərinin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında” 2007-ci il 30 dekabr tarixli sərəncamları ana dilinin həyatımızın bütün sahələrində müfəssəl tətbiqinə imkan yaradıb.
Azərbaycan Prezidentinin 2013-cü il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı” ana dilimizin saflığının və zənginliyinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Dövlət Proqramının məqsədi Azərbaycan dilinin istifadəsinə və tədqiqinə dövlət qayğısının artırılması, dilimizin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsi, ölkədə dilçilik araşdırmalarının yaxşılaşdırılmasıdır. Sənəd, eyni zamanda, dilçiliyin aparıcı istiqamətlərində fundamental və tətbiqi tədqiqatların inkişafına yönəldilmiş yaradıcılıq səylərinin birləşdirilməsini və dilçiliyin müasir cəmiyyətin aktual problemləri ilə əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” 2018-ci il 17 iyul tarixli Sərəncamı Azərbaycan dilinin inkişafı və tətbiqi dairəsinin daha da genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlətimizin başçısının 2018-ci il noyabrın 1-də imzaladığı “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmanı ölkəmizdə dövlət dilinin daim diqqət mərkəzində saxlanıldığını bir daha təsdiq edir. Dil quruculuğu ilə bağlı olan bu sənəd Azərbaycan dilinin milli-mənəvi, siyasi-hüquqi statusunun möhkəmlənməsi istiqamətində atılmış mühüm addımlardan biridir.
Xatırladaq ki, 2024-cü il sentyabrın 9-dan 11-dək Bakıda Beynəlxalq Türk Akademiyası və Türk Dil Qurumu tərəfindən təşkil edilən “Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyası”nın üçüncü iclası olub. İclasda öncə 1991-ci ildə alimlər tərəfindən təklif olunan latın əsaslı Ortaq Türk Əlifbası layihəsi hərtərəfli şəkildə nəzərdən keçirilib. Komissiya üzvləri geniş müzakirələr apararaq bu layihədə diqqət yetirilməsi gərəkli olan məqamları müəyyənləşdirib. Müzakirələr nəticəsində 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası üzərində ümumi razılıq əldə olunub. Ortaq Türk Əlifbası türk xalqları arasında yazılı ünsiyyəti və ortaq mədəni inteqrasiyanı gücləndirmək məqsədilə hazırlanıb. Bu əlifba əsasən latın qrafikasına əsaslanır və müxtəlif türk dillərinin fonetik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq tərtib olunub.

 Avqustun 1-i Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd edilir. Bu əlamətdar gün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanına əsasən təsis edilib.
DuzXeber.az xatırladır ki, Ulu Öndər həmin Fərmanı latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidin ölkəmizdə 2001-ci ilin avqustunda bütövlükdə təmin edildiyini və yeni əlifbadan istifadənin müstəqil Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nəzərə alaraq imzalayıb.
Azərbaycan dilinin qorunmasında Ulu Öndər Heydər Əliyevin böyük xidmətləri olub. Hələ 1977-ci ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası təsdiq edilən zaman oraya dövlət dili haqqında maddənin salınmaması ilə heç cür barışmayan Ümummilli Lider bu məsələdə sonadək öz prinsipial mövqeyini göstərib. 1978-ci il aprelin 2-də doqquzuncu çağırış Ali Sovetin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunlarına həsr olunmuş yeddinci sessiyasında məruzə ilə çıxış edən Ulu Öndər Heydər Əliyevin təkidi ilə 73-cü maddəni yeni dəyişikliklə vermək qərara alınır. Bu dəyişiklik Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu əks etdirir. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Ümummilli Liderin bu cür tarixi qərara nail olması mənəvi varlığımızın əsası sayılan dilimizin inkişafında böyük addım oldu.
Müasir müstəqil Azərbaycan Respublikasında dilimizin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərə nəzər salaq. Azərbaycan dilinin qloballaşma dövrünün mənfi təsirlərindən qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində Ulu Öndərin səyləri xalqımız üçün əvəzedilməz töhfələrdir. Dahi rəhbərin dil siyasəti onun dövlət quruculuğu siyasətinin tərkib hissəsi olub. Ümummilli Liderin 2001-ci il iyulun 18-də imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında”, həmin il avqustun 9-da imzaladığı “Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Gününün təsis edilməsi haqqında” fərmanlar ana dilimizin qorunması və inkişafı baxımından göstərdiyi misilsiz xidmətlərdəndir.
Ana dilimizi qorumaq üçün mühüm addımlar atan Ümummilli Liderin siyasi xətti Prezident İlham Əliyev tərəfindən inamla davam etdirilir. Dövlətimizin başçısının “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 2004-cü il 12 yanvar tarixli, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında” 2004-cü il 14 yanvar tarixli, “Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin Azərbaycan dilində nəşri nəzərdə tutulan əsərlərinin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında” 2007-ci il 30 dekabr tarixli sərəncamları ana dilinin həyatımızın bütün sahələrində müfəssəl tətbiqinə imkan yaradıb.
Azərbaycan Prezidentinin 2013-cü il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı” ana dilimizin saflığının və zənginliyinin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Dövlət Proqramının məqsədi Azərbaycan dilinin istifadəsinə və tədqiqinə dövlət qayğısının artırılması, dilimizin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsi, ölkədə dilçilik araşdırmalarının yaxşılaşdırılmasıdır. Sənəd, eyni zamanda, dilçiliyin aparıcı istiqamətlərində fundamental və tətbiqi tədqiqatların inkişafına yönəldilmiş yaradıcılıq səylərinin birləşdirilməsini və dilçiliyin müasir cəmiyyətin aktual problemləri ilə əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan dilinin elektron məkanda daha geniş istifadəsinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” 2018-ci il 17 iyul tarixli Sərəncamı Azərbaycan dilinin inkişafı və tətbiqi dairəsinin daha da genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlətimizin başçısının 2018-ci il noyabrın 1-də imzaladığı “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Fərmanı ölkəmizdə dövlət dilinin daim diqqət mərkəzində saxlanıldığını bir daha təsdiq edir. Dil quruculuğu ilə bağlı olan bu sənəd Azərbaycan dilinin milli-mənəvi, siyasi-hüquqi statusunun möhkəmlənməsi istiqamətində atılmış mühüm addımlardan biridir.
Xatırladaq ki, 2024-cü il sentyabrın 9-dan 11-dək Bakıda Beynəlxalq Türk Akademiyası və Türk Dil Qurumu tərəfindən təşkil edilən “Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyası”nın üçüncü iclası olub. İclasda öncə 1991-ci ildə alimlər tərəfindən təklif olunan latın əsaslı Ortaq Türk Əlifbası layihəsi hərtərəfli şəkildə nəzərdən keçirilib. Komissiya üzvləri geniş müzakirələr apararaq bu layihədə diqqət yetirilməsi gərəkli olan məqamları müəyyənləşdirib. Müzakirələr nəticəsində 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası üzərində ümumi razılıq əldə olunub. Ortaq Türk Əlifbası türk xalqları arasında yazılı ünsiyyəti və ortaq mədəni inteqrasiyanı gücləndirmək məqsədilə hazırlanıb. Bu əlifba əsasən latın qrafikasına əsaslanır və müxtəlif türk dillərinin fonetik xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq tərtib olunub.

]]> [/yandexrss][shortrss] Onun portreti 1.7 milyon dollara satıldı https://duzxeber.az/gundem/4665-onun-portreti-17-milyon-dollara-satildi.html https://duzxeber.az/gundem/4665-onun-portreti-17-milyon-dollara-satildi.html Pablo Pikassonın fotoqraf Dora Maarın portreti əsasında çəkdiyi rəsm əsəri Londonda keçirilən hərracda 1,3 milyon funt sterlinqə (təxminən 1,7 milyon ABŞ dolları) satılıb.
DuzXeber.az xəbər verir ki, hərracdan əvvəl ekspertlər əsərin dəyərini 600–800 min funt sterlinq arasında qiymətləndirmişdilər. Lakin yekun satış qiyməti gözləntiləri xeyli üstələyib.
Pablo Pikasso bu portreti 1936-cı ilin noyabrında, Dora Maarla münasibətlərinin ilk dövründə çəkib. Rəsm Dora Maarın ölümünədək – 1997-ci ilə qədər onun şəxsi kolleksiyasında qalıb. Daha sonra əsər britaniyalı investor Joe Levisin kolleksiyasına daxil olub.

Hərracda Co Lyuisin kolleksiyasından digər məşhur rəssamların əsərləri də satılıb. Bunlar arasında Klavde Monetin 1864-cü ildə yaratdığı "Ayaqüstə duran kişinin portreti" 1,3 milyon dollara, Vinsent van Goqun "Qızınan qoca" əsəri 1,2 milyon dollara, Pierre Bonnardın "Uğur qazanan qadın" tablosu isə 930 min dollara alıcı tapıb.

 Pablo Pikassonın fotoqraf Dora Maarın portreti əsasında çəkdiyi rəsm əsəri Londonda keçirilən hərracda 1,3 milyon funt sterlinqə (təxminən 1,7 milyon ABŞ dolları) satılıb.
DuzXeber.az xəbər verir ki, hərracdan əvvəl ekspertlər əsərin dəyərini 600–800 min funt sterlinq arasında qiymətləndirmişdilər. Lakin yekun satış qiyməti gözləntiləri xeyli üstələyib.
Pablo Pikasso bu portreti 1936-cı ilin noyabrında, Dora Maarla münasibətlərinin ilk dövründə çəkib. Rəsm Dora Maarın ölümünədək – 1997-ci ilə qədər onun şəxsi kolleksiyasında qalıb. Daha sonra əsər britaniyalı investor Joe Levisin kolleksiyasına daxil olub.

Hərracda Co Lyuisin kolleksiyasından digər məşhur rəssamların əsərləri də satılıb. Bunlar arasında Klavde Monetin 1864-cü ildə yaratdığı "Ayaqüstə duran kişinin portreti" 1,3 milyon dollara, Vinsent van Goqun "Qızınan qoca" əsəri 1,2 milyon dollara, Pierre Bonnardın "Uğur qazanan qadın" tablosu isə 930 min dollara alıcı tapıb.

]]> Gündəm, Mədəniyyət metin Fri, 26 Jun 2026 15:00:13 +0400 [/shortrss] [fullrss] Onun portreti 1.7 milyon dollara satıldı https://duzxeber.az/gundem/4665-onun-portreti-17-milyon-dollara-satildi.html https://duzxeber.az/gundem/4665-onun-portreti-17-milyon-dollara-satildi.html Pablo Pikassonın fotoqraf Dora Maarın portreti əsasında çəkdiyi rəsm əsəri Londonda keçirilən hərracda 1,3 milyon funt sterlinqə (təxminən 1,7 milyon ABŞ dolları) satılıb.
DuzXeber.az xəbər verir ki, hərracdan əvvəl ekspertlər əsərin dəyərini 600–800 min funt sterlinq arasında qiymətləndirmişdilər. Lakin yekun satış qiyməti gözləntiləri xeyli üstələyib.
Pablo Pikasso bu portreti 1936-cı ilin noyabrında, Dora Maarla münasibətlərinin ilk dövründə çəkib. Rəsm Dora Maarın ölümünədək – 1997-ci ilə qədər onun şəxsi kolleksiyasında qalıb. Daha sonra əsər britaniyalı investor Joe Levisin kolleksiyasına daxil olub.

Hərracda Co Lyuisin kolleksiyasından digər məşhur rəssamların əsərləri də satılıb. Bunlar arasında Klavde Monetin 1864-cü ildə yaratdığı "Ayaqüstə duran kişinin portreti" 1,3 milyon dollara, Vinsent van Goqun "Qızınan qoca" əsəri 1,2 milyon dollara, Pierre Bonnardın "Uğur qazanan qadın" tablosu isə 930 min dollara alıcı tapıb.

]]> Pablo Pikassonın fotoqraf Dora Maarın portreti əsasında çəkdiyi rəsm əsəri Londonda keçirilən hərracda 1,3 milyon funt sterlinqə (təxminən 1,7 milyon ABŞ dolları) satılıb.
DuzXeber.az xəbər verir ki, hərracdan əvvəl ekspertlər əsərin dəyərini 600–800 min funt sterlinq arasında qiymətləndirmişdilər. Lakin yekun satış qiyməti gözləntiləri xeyli üstələyib.
Pablo Pikasso bu portreti 1936-cı ilin noyabrında, Dora Maarla münasibətlərinin ilk dövründə çəkib. Rəsm Dora Maarın ölümünədək – 1997-ci ilə qədər onun şəxsi kolleksiyasında qalıb. Daha sonra əsər britaniyalı investor Joe Levisin kolleksiyasına daxil olub.

Hərracda Co Lyuisin kolleksiyasından digər məşhur rəssamların əsərləri də satılıb. Bunlar arasında Klavde Monetin 1864-cü ildə yaratdığı "Ayaqüstə duran kişinin portreti" 1,3 milyon dollara, Vinsent van Goqun "Qızınan qoca" əsəri 1,2 milyon dollara, Pierre Bonnardın "Uğur qazanan qadın" tablosu isə 930 min dollara alıcı tapıb.

]]> metin Fri, 26 Jun 2026 15:00:13 +0400 [/fullrss] [yandexrss] Onun portreti 1.7 milyon dollara satıldı https://duzxeber.az/gundem/4665-onun-portreti-17-milyon-dollara-satildi.html Pablo Pikassonın fotoqraf Dora Maarın portreti əsasında çəkdiyi rəsm əsəri Londonda keçirilən hərracda 1,3 milyon funt sterlinqə (təxminən 1,7 milyon ABŞ dolları) satılıb.
DuzXeber.az xəbər verir ki, hərracdan əvvəl ekspertlər əsərin dəyərini 600–800 min funt sterlinq arasında qiymətləndirmişdilər. Lakin yekun satış qiyməti gözləntiləri xeyli üstələyib.
Pablo Pikasso bu portreti 1936-cı ilin noyabrında, Dora Maarla münasibətlərinin ilk dövründə çəkib. Rəsm Dora Maarın ölümünədək – 1997-ci ilə qədər onun şəxsi kolleksiyasında qalıb. Daha sonra əsər britaniyalı investor Joe Levisin kolleksiyasına daxil olub.

Hərracda Co Lyuisin kolleksiyasından digər məşhur rəssamların əsərləri də satılıb. Bunlar arasında Klavde Monetin 1864-cü ildə yaratdığı "Ayaqüstə duran kişinin portreti" 1,3 milyon dollara, Vinsent van Goqun "Qızınan qoca" əsəri 1,2 milyon dollara, Pierre Bonnardın "Uğur qazanan qadın" tablosu isə 930 min dollara alıcı tapıb.

 Gündəm, Mədəniyyət Fri, 26 Jun 2026 15:00:13 +0400 Pablo Pikassonın fotoqraf Dora Maarın portreti əsasında çəkdiyi rəsm əsəri Londonda keçirilən hərracda 1,3 milyon funt sterlinqə (təxminən 1,7 milyon ABŞ dolları) satılıb.
DuzXeber.az xəbər verir ki, hərracdan əvvəl ekspertlər əsərin dəyərini 600–800 min funt sterlinq arasında qiymətləndirmişdilər. Lakin yekun satış qiyməti gözləntiləri xeyli üstələyib.
Pablo Pikasso bu portreti 1936-cı ilin noyabrında, Dora Maarla münasibətlərinin ilk dövründə çəkib. Rəsm Dora Maarın ölümünədək – 1997-ci ilə qədər onun şəxsi kolleksiyasında qalıb. Daha sonra əsər britaniyalı investor Joe Levisin kolleksiyasına daxil olub.

Hərracda Co Lyuisin kolleksiyasından digər məşhur rəssamların əsərləri də satılıb. Bunlar arasında Klavde Monetin 1864-cü ildə yaratdığı "Ayaqüstə duran kişinin portreti" 1,3 milyon dollara, Vinsent van Goqun "Qızınan qoca" əsəri 1,2 milyon dollara, Pierre Bonnardın "Uğur qazanan qadın" tablosu isə 930 min dollara alıcı tapıb.

 Pablo Pikassonın fotoqraf Dora Maarın portreti əsasında çəkdiyi rəsm əsəri Londonda keçirilən hərracda 1,3 milyon funt sterlinqə (təxminən 1,7 milyon ABŞ dolları) satılıb.
DuzXeber.az xəbər verir ki, hərracdan əvvəl ekspertlər əsərin dəyərini 600–800 min funt sterlinq arasında qiymətləndirmişdilər. Lakin yekun satış qiyməti gözləntiləri xeyli üstələyib.
Pablo Pikasso bu portreti 1936-cı ilin noyabrında, Dora Maarla münasibətlərinin ilk dövründə çəkib. Rəsm Dora Maarın ölümünədək – 1997-ci ilə qədər onun şəxsi kolleksiyasında qalıb. Daha sonra əsər britaniyalı investor Joe Levisin kolleksiyasına daxil olub.

Hərracda Co Lyuisin kolleksiyasından digər məşhur rəssamların əsərləri də satılıb. Bunlar arasında Klavde Monetin 1864-cü ildə yaratdığı "Ayaqüstə duran kişinin portreti" 1,3 milyon dollara, Vinsent van Goqun "Qızınan qoca" əsəri 1,2 milyon dollara, Pierre Bonnardın "Uğur qazanan qadın" tablosu isə 930 min dollara alıcı tapıb.

]]> [/yandexrss][shortrss] 2 min il əvvəl itən əfsanəvi qızılı parça yenidən yaradıldı https://duzxeber.az/gundem/4352-2-min-il-vvl-itn-fsanvi-qizili-parca-yenidn-yaradildi.html https://duzxeber.az/gundem/4352-2-min-il-vvl-itn-fsanvi-qizili-parca-yenidn-yaradildi.html DuzXeber.az xəbər verir ki, bu barədə "ScienceDaily" nəşri məlumat yayıb.
Məlumata görə, tarixdə "bisson" adı ilə tanınan qızılı parça əsrlər boyu dünyanın ən qiymətli tekstil nümunələrindən biri hesab edilib. Bu material əsasən imperatorlar, papalar və digər yüksək statuslu şəxslər üçün hazırlanırdı.
Pohanq Elm və Texnologiya Universitetinin professorları Donq Su Hvanq və Cimin Çoyun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu "Atrina pectinata" növünə aid mollyusklardan istifadə etməklə qədim bissonu xatırladan qızılı lif əldə edib. Alimlər eyni zamanda bu liflərin parlaq qızılı rənginin illər keçsə də niyə dəyişmədiyini də müəyyənləşdiriblər.
Araşdırmaya görə, qədim Roma dövründə bisson nəcib pinna adlanan dəniz mollyuskunun ifraz etdiyi bissus saplarından hazırlanırdı. Lakin dənizlərin çirklənməsi və ekoloji problemlər səbəbindən bu növ məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşib. Buna görə də Avropa İttifaqı onun ovlanmasını qadağan edib və nəticədə orijinal bisson son dərəcə nadir materiala çevrilib.
Yeni alternativ axtaran tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, "Atrina pectinata"nın lifləri fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə qədim materialın hazırlanmasında istifadə olunan bissus saplarına olduqca yaxındır. Bu oxşarlıq əsasında onlar bissonun görünüşünü uğurla təkrarlayan yeni material hazırlayıblar.
Alimlərin sözlərinə görə, parçanın qızılı rəngi boya maddələrindən deyil, "struktur rənglənməsi" adlanan fiziki prosesdən yaranır. Bu zaman liflərin mikroskopik quruluşu işıqla qarşılıqlı təsirə girərək davamlı və solmayan qızılı çalar əmələ gətirir.

 DuzXeber.az xəbər verir ki, bu barədə "ScienceDaily" nəşri məlumat yayıb.
Məlumata görə, tarixdə "bisson" adı ilə tanınan qızılı parça əsrlər boyu dünyanın ən qiymətli tekstil nümunələrindən biri hesab edilib. Bu material əsasən imperatorlar, papalar və digər yüksək statuslu şəxslər üçün hazırlanırdı.
Pohanq Elm və Texnologiya Universitetinin professorları Donq Su Hvanq və Cimin Çoyun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu "Atrina pectinata" növünə aid mollyusklardan istifadə etməklə qədim bissonu xatırladan qızılı lif əldə edib. Alimlər eyni zamanda bu liflərin parlaq qızılı rənginin illər keçsə də niyə dəyişmədiyini də müəyyənləşdiriblər.
Araşdırmaya görə, qədim Roma dövründə bisson nəcib pinna adlanan dəniz mollyuskunun ifraz etdiyi bissus saplarından hazırlanırdı. Lakin dənizlərin çirklənməsi və ekoloji problemlər səbəbindən bu növ məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşib. Buna görə də Avropa İttifaqı onun ovlanmasını qadağan edib və nəticədə orijinal bisson son dərəcə nadir materiala çevrilib.
Yeni alternativ axtaran tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, "Atrina pectinata"nın lifləri fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə qədim materialın hazırlanmasında istifadə olunan bissus saplarına olduqca yaxındır. Bu oxşarlıq əsasında onlar bissonun görünüşünü uğurla təkrarlayan yeni material hazırlayıblar.
Alimlərin sözlərinə görə, parçanın qızılı rəngi boya maddələrindən deyil, "struktur rənglənməsi" adlanan fiziki prosesdən yaranır. Bu zaman liflərin mikroskopik quruluşu işıqla qarşılıqlı təsirə girərək davamlı və solmayan qızılı çalar əmələ gətirir.

]]> Gündəm, Mədəniyyət metin Mon, 15 Jun 2026 11:00:25 +0400 [/shortrss] [fullrss] 2 min il əvvəl itən əfsanəvi qızılı parça yenidən yaradıldı https://duzxeber.az/gundem/4352-2-min-il-vvl-itn-fsanvi-qizili-parca-yenidn-yaradildi.html https://duzxeber.az/gundem/4352-2-min-il-vvl-itn-fsanvi-qizili-parca-yenidn-yaradildi.html DuzXeber.az xəbər verir ki, bu barədə "ScienceDaily" nəşri məlumat yayıb.
Məlumata görə, tarixdə "bisson" adı ilə tanınan qızılı parça əsrlər boyu dünyanın ən qiymətli tekstil nümunələrindən biri hesab edilib. Bu material əsasən imperatorlar, papalar və digər yüksək statuslu şəxslər üçün hazırlanırdı.
Pohanq Elm və Texnologiya Universitetinin professorları Donq Su Hvanq və Cimin Çoyun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu "Atrina pectinata" növünə aid mollyusklardan istifadə etməklə qədim bissonu xatırladan qızılı lif əldə edib. Alimlər eyni zamanda bu liflərin parlaq qızılı rənginin illər keçsə də niyə dəyişmədiyini də müəyyənləşdiriblər.
Araşdırmaya görə, qədim Roma dövründə bisson nəcib pinna adlanan dəniz mollyuskunun ifraz etdiyi bissus saplarından hazırlanırdı. Lakin dənizlərin çirklənməsi və ekoloji problemlər səbəbindən bu növ məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşib. Buna görə də Avropa İttifaqı onun ovlanmasını qadağan edib və nəticədə orijinal bisson son dərəcə nadir materiala çevrilib.
Yeni alternativ axtaran tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, "Atrina pectinata"nın lifləri fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə qədim materialın hazırlanmasında istifadə olunan bissus saplarına olduqca yaxındır. Bu oxşarlıq əsasında onlar bissonun görünüşünü uğurla təkrarlayan yeni material hazırlayıblar.
Alimlərin sözlərinə görə, parçanın qızılı rəngi boya maddələrindən deyil, "struktur rənglənməsi" adlanan fiziki prosesdən yaranır. Bu zaman liflərin mikroskopik quruluşu işıqla qarşılıqlı təsirə girərək davamlı və solmayan qızılı çalar əmələ gətirir.

]]> DuzXeber.az xəbər verir ki, bu barədə "ScienceDaily" nəşri məlumat yayıb.
Məlumata görə, tarixdə "bisson" adı ilə tanınan qızılı parça əsrlər boyu dünyanın ən qiymətli tekstil nümunələrindən biri hesab edilib. Bu material əsasən imperatorlar, papalar və digər yüksək statuslu şəxslər üçün hazırlanırdı.
Pohanq Elm və Texnologiya Universitetinin professorları Donq Su Hvanq və Cimin Çoyun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu "Atrina pectinata" növünə aid mollyusklardan istifadə etməklə qədim bissonu xatırladan qızılı lif əldə edib. Alimlər eyni zamanda bu liflərin parlaq qızılı rənginin illər keçsə də niyə dəyişmədiyini də müəyyənləşdiriblər.
Araşdırmaya görə, qədim Roma dövründə bisson nəcib pinna adlanan dəniz mollyuskunun ifraz etdiyi bissus saplarından hazırlanırdı. Lakin dənizlərin çirklənməsi və ekoloji problemlər səbəbindən bu növ məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşib. Buna görə də Avropa İttifaqı onun ovlanmasını qadağan edib və nəticədə orijinal bisson son dərəcə nadir materiala çevrilib.
Yeni alternativ axtaran tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, "Atrina pectinata"nın lifləri fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə qədim materialın hazırlanmasında istifadə olunan bissus saplarına olduqca yaxındır. Bu oxşarlıq əsasında onlar bissonun görünüşünü uğurla təkrarlayan yeni material hazırlayıblar.
Alimlərin sözlərinə görə, parçanın qızılı rəngi boya maddələrindən deyil, "struktur rənglənməsi" adlanan fiziki prosesdən yaranır. Bu zaman liflərin mikroskopik quruluşu işıqla qarşılıqlı təsirə girərək davamlı və solmayan qızılı çalar əmələ gətirir.

]]> metin Mon, 15 Jun 2026 11:00:25 +0400 [/fullrss] [yandexrss] 2 min il əvvəl itən əfsanəvi qızılı parça yenidən yaradıldı https://duzxeber.az/gundem/4352-2-min-il-vvl-itn-fsanvi-qizili-parca-yenidn-yaradildi.html DuzXeber.az xəbər verir ki, bu barədə "ScienceDaily" nəşri məlumat yayıb.
Məlumata görə, tarixdə "bisson" adı ilə tanınan qızılı parça əsrlər boyu dünyanın ən qiymətli tekstil nümunələrindən biri hesab edilib. Bu material əsasən imperatorlar, papalar və digər yüksək statuslu şəxslər üçün hazırlanırdı.
Pohanq Elm və Texnologiya Universitetinin professorları Donq Su Hvanq və Cimin Çoyun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu "Atrina pectinata" növünə aid mollyusklardan istifadə etməklə qədim bissonu xatırladan qızılı lif əldə edib. Alimlər eyni zamanda bu liflərin parlaq qızılı rənginin illər keçsə də niyə dəyişmədiyini də müəyyənləşdiriblər.
Araşdırmaya görə, qədim Roma dövründə bisson nəcib pinna adlanan dəniz mollyuskunun ifraz etdiyi bissus saplarından hazırlanırdı. Lakin dənizlərin çirklənməsi və ekoloji problemlər səbəbindən bu növ məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşib. Buna görə də Avropa İttifaqı onun ovlanmasını qadağan edib və nəticədə orijinal bisson son dərəcə nadir materiala çevrilib.
Yeni alternativ axtaran tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, "Atrina pectinata"nın lifləri fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə qədim materialın hazırlanmasında istifadə olunan bissus saplarına olduqca yaxındır. Bu oxşarlıq əsasında onlar bissonun görünüşünü uğurla təkrarlayan yeni material hazırlayıblar.
Alimlərin sözlərinə görə, parçanın qızılı rəngi boya maddələrindən deyil, "struktur rənglənməsi" adlanan fiziki prosesdən yaranır. Bu zaman liflərin mikroskopik quruluşu işıqla qarşılıqlı təsirə girərək davamlı və solmayan qızılı çalar əmələ gətirir.

 Gündəm, Mədəniyyət Mon, 15 Jun 2026 11:00:25 +0400 DuzXeber.az xəbər verir ki, bu barədə "ScienceDaily" nəşri məlumat yayıb.
Məlumata görə, tarixdə "bisson" adı ilə tanınan qızılı parça əsrlər boyu dünyanın ən qiymətli tekstil nümunələrindən biri hesab edilib. Bu material əsasən imperatorlar, papalar və digər yüksək statuslu şəxslər üçün hazırlanırdı.
Pohanq Elm və Texnologiya Universitetinin professorları Donq Su Hvanq və Cimin Çoyun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu "Atrina pectinata" növünə aid mollyusklardan istifadə etməklə qədim bissonu xatırladan qızılı lif əldə edib. Alimlər eyni zamanda bu liflərin parlaq qızılı rənginin illər keçsə də niyə dəyişmədiyini də müəyyənləşdiriblər.
Araşdırmaya görə, qədim Roma dövründə bisson nəcib pinna adlanan dəniz mollyuskunun ifraz etdiyi bissus saplarından hazırlanırdı. Lakin dənizlərin çirklənməsi və ekoloji problemlər səbəbindən bu növ məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşib. Buna görə də Avropa İttifaqı onun ovlanmasını qadağan edib və nəticədə orijinal bisson son dərəcə nadir materiala çevrilib.
Yeni alternativ axtaran tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, "Atrina pectinata"nın lifləri fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə qədim materialın hazırlanmasında istifadə olunan bissus saplarına olduqca yaxındır. Bu oxşarlıq əsasında onlar bissonun görünüşünü uğurla təkrarlayan yeni material hazırlayıblar.
Alimlərin sözlərinə görə, parçanın qızılı rəngi boya maddələrindən deyil, "struktur rənglənməsi" adlanan fiziki prosesdən yaranır. Bu zaman liflərin mikroskopik quruluşu işıqla qarşılıqlı təsirə girərək davamlı və solmayan qızılı çalar əmələ gətirir.

 DuzXeber.az xəbər verir ki, bu barədə "ScienceDaily" nəşri məlumat yayıb.
Məlumata görə, tarixdə "bisson" adı ilə tanınan qızılı parça əsrlər boyu dünyanın ən qiymətli tekstil nümunələrindən biri hesab edilib. Bu material əsasən imperatorlar, papalar və digər yüksək statuslu şəxslər üçün hazırlanırdı.
Pohanq Elm və Texnologiya Universitetinin professorları Donq Su Hvanq və Cimin Çoyun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu "Atrina pectinata" növünə aid mollyusklardan istifadə etməklə qədim bissonu xatırladan qızılı lif əldə edib. Alimlər eyni zamanda bu liflərin parlaq qızılı rənginin illər keçsə də niyə dəyişmədiyini də müəyyənləşdiriblər.
Araşdırmaya görə, qədim Roma dövründə bisson nəcib pinna adlanan dəniz mollyuskunun ifraz etdiyi bissus saplarından hazırlanırdı. Lakin dənizlərin çirklənməsi və ekoloji problemlər səbəbindən bu növ məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşib. Buna görə də Avropa İttifaqı onun ovlanmasını qadağan edib və nəticədə orijinal bisson son dərəcə nadir materiala çevrilib.
Yeni alternativ axtaran tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, "Atrina pectinata"nın lifləri fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə qədim materialın hazırlanmasında istifadə olunan bissus saplarına olduqca yaxındır. Bu oxşarlıq əsasında onlar bissonun görünüşünü uğurla təkrarlayan yeni material hazırlayıblar.
Alimlərin sözlərinə görə, parçanın qızılı rəngi boya maddələrindən deyil, "struktur rənglənməsi" adlanan fiziki prosesdən yaranır. Bu zaman liflərin mikroskopik quruluşu işıqla qarşılıqlı təsirə girərək davamlı və solmayan qızılı çalar əmələ gətirir.

]]> [/yandexrss]