ABŞ və Ermənistanın TRIPP bəyanatında nə yazılıb? - Tam mətn

Ermənistan və ABŞ TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi çərçivəsi ilə bağlı birgə bəyanat yayıblar.

Duzxeber.az  xəbər verir ki, növbəti bəyanat Ermənistan Respublikası və Amerika Birləşmiş Ştatları hökumətləri tərəfindən verilib.

Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Vaşinqtonda Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə İrəliləyiş Yolunun (TRIPP) həyata keçirilməsi üçün çərçivəni açıqlamaq məqsədilə görüşüblər. Aşağıda dərc olunan bu sənəd, Cənubi Qafqazda davamlı sülhün bərqərar olması işinə töhfə vermək üçün 8 avqust 2025-ci ildə Ağ Evdə götürülmüş öhdəliklərin yerinə yetirilməsi istiqamətində yeni bir addımdır.
Çərçivə, Ermənistan ərazisində problemsiz, multimodal tranzit əlaqəsi yaratmaq üçün nəzərdə tutulmuş TRIPP-nin həyata keçirilməsi üçün konkret bir yol göstərir. Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirməklə və Transxəzər ticarət marşrutunda həyati bir əlaqə yaratmaqla TRIPP-nin Ermənistan Respublikası üçün beynəlxalq və daxili əlaqənin qarşılıqlı faydalarını yaratması gözlənilir.
8 avqust 2025-ci ildə Prezident Trampın ev sahibliyi etdiyi tarixi Sülh Zirvəsində müəyyən edilmiş prinsipləri əks etdirən TRIPP İcra Çərçivəsi, TRIPP-nin ümumi uğuru üçün suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və qarşılıqlılığın vacibliyini vurğulayır. Layihənin əsas məqsədi Ermənistan və Azərbaycanın rifahını və təhlükəsizliyini gücləndirmək, regional ticarəti və əlaqələri genişləndirməklə yanaşı, Mərkəzi Asiyanı və Xəzər dənizini Avropaya birləşdirən yeni tranzit imkanları yaratmaqla Amerika ticarətini təşviq etməkdir.
TRIPP Tətbiq Çərçivəsi 
Bu sənəd, Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Yolunun (TRIPP) tətbiqi üçün çərçivəni müəyyən edir. Bu çərçivə Ermənistan və ya ABŞ üçün hüquqi öhdəliklər yaratmır və yaratmaq məqsədi daşımır.
Ümumi təsvir
Avqustun 8-də Vaşinqtonda ABŞ Prezidentinin şahidliyi ilə Ermənistanın Baş naziri və Azərbaycan Prezidenti Birgə Bəyannamə imzaladılar ki, bu da daxili, ikitərəfli və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin açılmasının təməlini qoydu. TRIPP-nin tətbiqi üçün bu çərçivə layihənin yaradılmasının daha ətraflı təfərrüatlarını müəyyən edir və Birgə Bəyannamənin məqsədlərini irəli aparır.  
TRIPP, dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmət əsasında regional sülhə, sabitliyə və inteqrasiyaya töhfə verən Ermənistan ərazisində sorunsuz, çoxmodal tranzit əlaqəsi yaratmağı hədəfləyir. Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirməklə və Transxəzər ticarət marşrutunda həyati əhəmiyyətli bir əlaqə yaratmaqla, Ermənistan Respublikası üçün beynəlxalq və daxili əlaqənin qarşılıqlı faydalarını yaratması gözlənilir. 
ABŞ TRIPP vasitəsilə aşağıdakıları etməyə çalışır:

• 8 avqust tarixli Birgə Bəyannaməyə əsasən davamlı sülhə doğru irəliləyişi təmin etmək, 
• Cənubi Qafqazda sülh, sabitlik və rifahı təşviq etmək üçün kommunikasiya, ticarət və əlaqələri açmaq, 
• Transxəzər bölgəsində bazara çıxışı və həyati əhəmiyyətli təchizat zəncirlərini genişləndirmək, 
• Dünyaya rifah vasitəsilə qurulan sülh nümunəsini təqdim etmək.

Ermənistan TRIPP vasitəsilə aşağıdakılara çalışır:

• Ermənistanın regional tranzit və iqtisadi mərkəz kimi rolunu genişləndirmək,
• Ermənistanın infrastrukturuna xarici investisiyaları cəlb etmək, 
• müasir sərhəd idarəçiliyi və ticarətin asanlaşdırılması üçün institusional imkanlar yaratmaq,
• Ermənistan üçün davamlı gəlir axınları və satınalma hüquqları yaratmaq, 
• ABŞ ilə strateji tərəfdaşlığı gücləndirmək,
• Regional inteqrasiya və tənzimləməni təşviq etmək,
• Ermənistanın ixrac potensialını yeni bazarlara genişləndirmək.  

TRIPP vasitəsilə ABŞ üçün gözlənilən faydalar aşağıdakılardır:

• Amerika investisiyaları, biznesi və malları üçün yeni bazarlar açmaq,
• Xammal, vacib minerallar və nadir metalları Amerika bazarlarına gətirəcək regionda ticarət üçün qarşılıqlı əlaqə, 
• ABŞ, Avropa və Asiya arasında əlavə ticarət yolları üçün seçimlər, geosiyasi dəyişikliklərdən asılı olmayaraq insanların və malların hərəkət edə bilməsini təmin etmək.

TRIPP-dən Ermənistan və Ermənistan xalqı üçün gözlənilən faydalar aşağıdakılardır:

• Məşğulluq: Ermənistanın ixtisaslı vətəndaşları üçün iş imkanları,
• birgə müəssisələr: beynəlxalq və Ermənistan şirkətləri arasında imkanlar, 
• texnologiya transferi: Ermənistan şirkətləri üçün potensialın artırılması, 
• təlim: Ermənistan işçi qüvvəsi üçün bacarıqların inkişafı, 
• bölgəyə yenidən investisiya qoyuluşu.

UĞUR ÜÇÜN ÖHDƏLİK
Ermənistanın öhdəliyi
Ermənistan milli maraqlarına xidmət edən strateji təşəbbüs kimi TRIPP-Nin uğuruna sadiqdir. Ermənistan aşağıdakı addımları həyata keçirmək niyyətindədir:

• TRIPP inkişaf şirkətinə tam əməkdaşlıq və dəstək nümayiş etdirmək,
• Ermənistanda dövlət qurumları arasında effektiv koordinasiyanı təmin etmək,
• icazələrin, təsdiqlərin və tənzimləmə proseslərinin vaxtında tətbiqini asanlaşdırmaq,
• ABŞ tərəfdaşları ilə açıq ünsiyyəti qorumaq,
• TRIPP-Nin tam potensialını reallaşdırmaq üçün regional həll yolu üzərində işləmək, 
• Ermənistan qanunlarına, qaydalarına və beynəlxalq müqavilələrə əsaslanaraq və beynəlxalq standartlara uyğun olaraq, Azərbaycan və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında hər iki istiqamətdə insanlar, nəqliyyat vasitələri və mallar üçün fərqli prosedurlar hazırlamaq. 

Uğur üçün ilkin şərtlər  
Ermənistan və ABŞ TRIPP-nin uğurunun aşağıdakılardan asılı olduğunu qəbul edirlər:

• Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün daha da təsisatlaşdırılmasından,
• Ermənistan-Türkiyə hərtərəfli nizamlanmasında irəliləyişlərdən,
• ABŞ-nın davamlı iştirakından,
• Regional əməkdaşlıq və sabitlikdən,
• Ermənistan qurumlarının potensialının effektiv inkişafından.

Strateji tərəfdaşlıq
TRIPP, Ermənistan və ABŞ arasında dərinləşən strateji tərəfdaşlığın təzahürüdür. Ermənistan bu layihəyə infrastruktur, iqtisadi inkişaf və regional inteqrasiya sahələrində uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün əsas kimi baxır.
TRIPP İNKİŞAF ŞİRKƏTİ 
TRIPP, Ermənistan ərazisində planlaşdırılan tranzit marşrutları çərçivəsində, gələcəkdə müəyyən ediləcək yerlərdə həyata keçiriləcək və Ermənistanın suveren ərazisində layihənin bütün əhatə dairəsi üzərində tam suverenliyi qorunacaq. Prinsip etibarilə ABŞ-nin nəzarəti altında olan TRIPP İnkişaf Şirkəti, TRIPP infrastrukturunun inkişafını və tətbiqini təmin etməyi hədəfləyir.
Ermənistan TRIPP İnkişaf Şirkətinin yaradılmasına icazə vermək və onu dəstəkləmək niyyətindədir. Şirkətin TRIPP-nin inkişafına cavabdeh olması və ona 49 il müddətinə ilkin inkişaf hüququ verilməsi gözlənilir. Ermənistan ABŞ-yə TRIPP İnkişaf Şirkətində 74% pay təklif etmək və 26% payı saxlamaq niyyətindədir. Bu tərəfdaşlığın daha 50 il uzadılması və Ermənistan hökumətinə əlavə mülkiyyət hüququnun verilməsi ilə onun payının 49%-ə çatdırılması gözlənilir. 
TRIPP İnkişaf Şirkətinin səhmdarlarında hər hansı bir dəyişikliyin (satış, ianə, birləşmə, ayrılma, yenidən təşkil və ya hər hansı digər hüquqi və ya faktiki hərəkət daxil olmaqla) və son mənfəətin sahiblərindəki dəyişikliyin Ermənistan və ABŞ hökumətləri tərəfindən əvvəlcədən təsdiqlənməsi gözlənilir. 
Ermənistan və ABŞ TRIPP İnkişaf Şirkətinin korporativ strukturunu inkişaf etdirmək üçün birgə işləməyi planlaşdırır. Strukturun aşağıdakı məqsədləri əks etdirməsi gözlənilir: 
1) multimodal tranzit marşrutunun istismarı ilə bağlı konkret qərarlarda və məsələlərdə Ermənistan və ABŞ hökumətlərinin iştirakı, 
2) ABŞ-yə ilkin investisiya üçün maliyyə gəliri və ya ABŞ hökumətinə - ABŞ şirkətlərinə digər iqtisadi faydalar. 
Aydınlaşdırılmış prinsipial məsələlər çərçivəsində müəyyən həssas məsələlər üzrə qərarların Ermənistan-ABŞ Rəhbər Komitəsi vasitəsilə birgə qəbul edilməsi nəzərdə tutulur.
TRIPP İnkişaf Şirkətinin TRIPP dəmir yolu və yol layihələrini birbaşa həyata keçirəcəyi və digər TRIPP komponentləri üçün törəmə müəssisələri və ya xüsusi təyinatlı qurumları olacağı gözlənilir. 
Ermənistanın TRIPP Development Company-dəki payı onun aşağıdakılara yatırdığı investisiyanı əks etdirir:

• tranzit marşrutları çərçivəsində torpaqdan istifadə (inkişaf) hüquqları,
• mövcud infrastruktur aktivləri (əlavə müzakirə mövzusudur),
• tənzimləyici dəstək və sürətli icazə prosedurları,
• sərhəd və gömrük infrastrukturu ilə bağlı qeyri-vəsait investisiyaları,
• lazım olduqda nağd investisiyalar.

Hər bir ölkə TRIPP-nin tətbiqi üçün əsas koordinator kimi yüksək vəzifəli bir dövlət məmuru təyin etmək niyyətindədir. Bu məmur qurumlararası koordinasiyadan məsul olacaq və TRIPP İnkişaf Şirkəti ilə əsas əlaqə nöqtəsi kimi xidmət edəcək.
TİKİNTİ HÜQUQLARININ VERİLMƏSİ
Ermənistan TRIPP Development Company şirkətinə aşağıdakı eksklüziv hüquqları vermək niyyətindədir:

• təyin olunmuş tranzit marşrutları çərçivəsində multimodal tranzit infrastrukturlarını planlaşdırmaq, layihələndirmək, inkişaf etdirmək, tikmək, idarə etmək və saxlamaq,
• müəyyən infrastruktur layihələri üçün xüsusi təyinatlı təşkilatlar yaratmaq,
• tikinti şirkətləri, operatorlar və xidmət təminatçıları ilə müqavilələr bağlamaq,
• infrastruktur fəaliyyətlərindən gəlir əldə etmək və toplamaq,
• TRIPP marşrutunu inteqrasiya olunmuş sistemin bir hissəsi kimi idarə etmək.

İnkişaf hüquqlarına aşağıdakılar daxil ola bilər, lakin bunlarla məhdudlaşmır:

• Dəmir yolu infrastrukturu:  dəmir yolları, terminallar, stansiyalar, vaqon heyətinin strukturları,
• yol infrastrukturu: magistral yollar, körpülər, tunellər,
• enerji infrastrukturu:  elektrik ötürmə sistemləri, neft boru kəmərləri, qaz boru kəmərləri,
• rəqəmsal infrastrukturlar: fiber optik şəbəkələr,
• Ermənistan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq, dəstəkləyici infrastruktur: inzibati strukturlar, kommunal xidmətlər, təhlükəsizlik və mühafizə sistemləri.

TRIPP İnkişaf Şirkəti aşağıdakıları əhatə edəcək, lakin bunlarla məhdudlaşmayaraq, müxtəlif mənbələrdən gəlir toplaya və saxlaya biləcək:

• infrastruktur giriş haqları,
• tranzit marşrutu daxilində kommersiya fəaliyyətləri,
• əmlak icarəsi və inkişafı,
• xidmət haqları,
• Xüsusi təyinatlı qurumlardan əldə edilən gəlir payları.

Ermənistan açıq şəkildə iddia edir:

• Ermənistanın suveren ərazisində TRIPP-nin bütün əhatə dairəsi üzərində tam suverenlik və ərazi bütövlüyü ilə şərtlənən qanunvericilik, tənzimləyici və məhkəmə yurisdiksiyası, o cümlədən Ermənistanın daxili qanunlarına və beynəlxalq müqavilələrinə uyğun olaraq qanun və qaydaları tətbiq etmək səlahiyyəti,
• milli təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətinə nəzarət, 
• TRIPP vasitəsilə ticarət və tranzit üzərində gömrük və sərhəd nəzarəti yurisdiksiyası,
• ticarət və tranzit üzrə vergilər, gömrük rüsumları və digər məcburi ödənişlər üzərində yurisdiksiya,
• Ermənistanın suveren ərazisinin bütün hissələrinə çıxış imkanı,
• Ermənistanın suveren ərazisindən keçən tranzit marşrutunun hissələrinə bütün Ermənistan qanunlarını tətbiq etmək səlahiyyəti.

XÜSUSİ MƏQSƏDLİ TƏŞKİLATLAR
TRIPP İnkişaf Şirkətinin, TRIPP dəmir yolu və yol komponentlərinin birbaşa tətbiqi ilə paralel olaraq, daha böyük infrastruktur komponentləri üçün ayrıca hüquqi strukturlar yaratması gözlənilir ki, bu da əlavə tədqiqat və təhlillərə məruz qalacaq. Hər bir qurumun müəyyən infrastruktur növünə və strateji mülahizələrə uyğun idarəetmə, maliyyələşdirmə və əməliyyat modellərinə malik olması gözlənilir. Bütün xüsusi təyinatlı qurumlar əvvəlcə TRIPP İnkişaf Şirkəti tərəfindən yaradılacaq və özəl sektorun investisiya imkanlarının sonrakı mərhələdə hər bir hal üçün ayrıca müzakirə edilə biləcəyi anlaşılacaq. 
SƏRHƏD TƏHLÜKƏSİZLİYİ VƏ GÖMRÜK NƏZARƏTİ 
Əsas prinsiplər
Ermənistanın sərhəd və gömrük əməliyyatları üzərində suverenliyi və yurisdiksiyası mütləq və mübahisəsizdir. Bütün sərhəd və gömrük fəaliyyətlərinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhəd idarəetmə standartlarına uyğun olaraq, 8 avqust Bəyannaməsinin prinsiplərinə uyğun olaraq, "ön ofis - arxa ofis" əməliyyat modelindən istifadə edilməklə həyata keçirilməsi gözlənilir.
İnteqrasiya olunmuş sərhəd idarəçiliyi
Ermənistan müasir inteqrasiya olunmuş sərhəd idarəetmə təcrübələrini inkişaf etdirməyə və tətbiq etməyə davam etmək niyyətindədir və ABŞ bu təcrübələri texniki yardımla dəstəkləyə bilər, o cümlədən:

• risk əsaslı yoxlama və gömrük rəsmiləşdirilməsi prosedurları,
• müasir ekranlaşdırma texnologiyaları,
• rəqəmsal gömrük və sərhəd sistemləri,
• əlaqələndirilmiş idarələrarası proseslər,
• Ermənistan dövlət qulluqçularının peşəkar bacarıqlarının inkişafı.

Pilot layihələr
Ermənistan aşağıdakıları optimallaşdırmaq üçün pilot layihələr həyata keçirmək niyyətindədir:

• gömrükdən əvvəlki rəsmiləşdirmə prosedurları,
• rəqəmsal sənəd dövriyyəsi və emalı,
• "bir dayanacaqlı" sərhəd keçid konsepsiyaları,
• texnologiyadan istifadə edərək risk qiymətləndirməsi,
• Qonşu ölkələrlə sərhəd idarəçiliyinin əlaqələndirilməsi.

"Ön ofis - arxa ofis" əməliyyat modeli
Ermənistanın suverenliyini və yurisdiksiyasını qoruyarkən TRIPP-nin effektivliyini artırmaq üçün rəqəmsal vasitələrdən istifadə edərək sorunsuz ünsiyyəti asanlaşdırmaq üçün "ön ofis - arxa ofis" modelinin tətbiqi gözlənilir.
"Ön Ofis" (üçüncü tərəf operatorları)
TRIPP Development Company ilə müqavilə bağlayan özəl operatorların aşağıdakı üzbəüz müştəri xidmətləri göstərməsi planlaşdırılır:

• yoxlama üçün ilkin sənədlərin toplanması,  
• istifadəçilərə məlumat və rəhbərlik təmin etmək,
• ticarət və tranzit ödənişlərinin toplanması və ödənişlərin emalı. Ermənistan Respublikasının vergiləri, gömrük rüsumları və digər məcburi ödənişlər tətbiq olunan qanunvericiliyə və maliyyə prosedurlarına uyğun olaraq birbaşa dövlət büdcəsinə toplanmalıdır.
• asanlaşdırma və koordinasiya,
• inzibati dəstək.

"Arxa Ofis" (Ermənistan hökumət orqanları)
Ermənistan Respublikasının gömrük və sərhəd məmurları aşağıdakı bütün suveren səlahiyyətlərini Ermənistan Respublikasının daxili qanunvericiliyinə və beynəlxalq müqavilələrə uyğun olaraq həyata keçirirlər:

• yekun gömrük qərarları və rəsmiyyətləri,
• təhlükəsizlik yoxlaması və tətbiqi,
• miqrasiya nəzarəti,
• hüquq-mühafizə orqanlarının hərəkətləri,
• icazələr və təsdiqlər,
• yoxlama və təsdiq.

Aydın yurisdiksiya

• "Ön ofis" operatorları dəstəkləyir, onlar qərar vermirlər,
• Ermənistan rəsmiləri Ermənistandakı bütün sərhəd və gömrük məntəqələrində fiziki olaraq iştirak edirlər.
• Suveren funksiyaların nümayəndəliyi yoxdur.

Gömrük prosedurları
Ermənistan inkişaf etməyə və investisiya yatırmağa davam edəcək.

• risk əsaslı seçicilik : mərkəzləşdirilmiş fiziki yoxlamalarla müasir yük yoxlaması,
• müvafiq möhürləmə və izlənilə bilən tranzit rejimi, tranzitdə olan mallar üçün effektiv prosedurlar,
• Gəlişdən əvvəl emal:  sənədlərin elektron təqdim edilməsi və işlənməsi,
• "tək pəncərə" sistemləri - kommersiya sənədləşməsi üçün inteqrasiya olunmuş platformalar,
• Harmonizasiya olunmuş prosedurlar: beynəlxalq gömrük standartlarına uyğunluq. 

Təhlükəsizlik əməliyyatları

• Ermənistan suveren Ermənistan ərazisi üzərində tam yurisdiksiyanı saxlayır.
• İnfrastruktur təhlükəsizliyi layihələri Ermənistan təhlükəsizlik orqanları tərəfindən təsdiqlənməlidir.
• Ermənistan hakimiyyəti bütün fövqəladə hallarda üstünlüyə malikdir.
• Ermənistan tərəfindən lisenziyası olduqda, özəl əməliyyat təhlükəsizlik işçiləri işə götürülə bilər.

Məlumat sistemləri və suverenlik

• Sərhəd və gömrük idarəçiliyi üçün müasir informasiya sistemləri qurulacaq.
• Bütün dövlət məlumat sistemləri Ermənistanın suveren nəzarəti altında qalacaq.
• Xarici orqanlarla məlumat mübadiləsi müvafiq hüquqi çərçivələr tələb edir.
• Kibertəhlükəsizlik standartları beynəlxalq ən yaxşı təcrübələrə uyğun olacaq.
• Şəxsi məlumatların emalı Ermənistan qanunvericiliyinə uyğundur.

Təlim və potensialın artırılması
Amerika Birləşmiş Ştatları, lazım gəldikdə, Ermənistan sərhəd və gömrük işçiləri üçün hərtərəfli təlim və potensialın artırılmasına töhfə vermək niyyətindədir, o cümlədən:

• müasir gömrük texnikaları və prosedurları,
• texnoloji sistemlərin istismarı,
• risk qiymətləndirməsi və məlumat təhlili,
• peşəkar davranış və etika,
• beynəlxalq mübadilə proqramları.