Dəniz səviyyəsi artır, torpaq çökür - Çinin sahil şəhərləri üçün yeni təhlükə

Qlobal istiləşmə nəticəsində okean səviyyəsi son 4000 ilin ən sürətli tempində yüksəlməyə davam edir. 

Duzxeber.az-in məlumatına görə, Ratqers Universitetinin tədqiqatçıları xəbərdarlıq edirlər ki, Çinin ən böyük sahil şəhərləri xüsusi risk altındadır, çünki dəniz səviyyəsinin artması torpağın tədricən çökməsi ilə eyni vaxtda baş verir.

Alimlərin "Ecoticias”a açıqlamasına görə, suyun qalxması və torpağın çökməsi birləşdiyi zaman çay deltalarında risk sürətlə artır. Problemin bir hissəsi insan fəaliyyəti ilə bağlı olduğuna görə bu prosesi müəyyən qədər yavaşlatmaq mümkündür.

"Nature” jurnalında dərc edilən tədqiqata əsasən, 1900-cü ildən bəri qlobal orta dəniz səviyyəsi ildə təxminən 1,5 millimetr artıb. Bu temp geoloji qeydlərdə son 4000 il ərzində qeydə alınan istənilən yüzillik dövrdən daha yüksəkdir. Eyni araşdırmaya görə, müasir şəhər ərazilərində sürətli çökmənin ən azı 94 faizi təbii səbəblərdən deyil, insan fəaliyyətindən qaynaqlanır.

Bu, əvvəlki dövrlərlə ciddi fərq yaradır. Təxminən 4000 il ərzində dəniz səviyyəsi sabit qalıb, lakin 1800-cü illərdən sonra artım başlayıb.

Dəniz səviyyəsi necə müəyyən olunur?

Bunun üçün qədim mərcan rifləri və manqrov meşələri daxil olmaqla minlərlə təbii göstəricidən istifadə edilir. Bu ekosistemlər keçmiş sahil xətlərinin izlərini saxlayaraq alimlərə dəyişiklikləri izləməyə imkan verir.

Məlumatlar müasir ölçmələrlə, o cümlədən sahilboyu quraşdırılmış gelgit ölçən cihazlarla müqayisə edilir. Təhlildə həmçinin PaleoSTeHM statistik modeli istifadə olunaraq müxtəlif məlumatlar birləşdirilir və daha dəqiq nəticələr əldə edilir.

Okean səviyyəsi niyə artır?

Əsas səbəblərdən biri istiləşmədir. Okean istiliyi udduqca su genişlənir və bu, əlavə su daxil olmadan belə səviyyənin yüksəlməsinə səbəb olur.

Digər mühüm səbəb isə qurudakı buzlaqların və Qrenlandiya və Antarktidadakı buz örtüklərinin əriməsidir. 2020-ci ildə aparılan təhlillərə görə, dəniz səviyyəsinin artımında əsas rol buz itkisinin və okean istiləşməsinin payına düşür.

Torpağın çökməsi necə təsir edir?

Bir çox sahil şəhərində vəziyyət daha mürəkkəbdir. Şanxayın bəzi ərazilərində 1900-cü illər ərzində torpaq səviyyəsi 90 santimetrdən çox enib. Bunun əsas səbəblərindən biri yeraltı suların intensiv şəkildə çıxarılmasıdır. Bu proses şəhəri faktiki olaraq suya yaxınlaşdırır.

Bu hal torpağın çökməsi adlanır və yumşaq çöküntü qatlarında təbii şəkildə də baş verə bilər, lakin yeraltı suyun istifadəsi və sıx tikinti ilə sürətlənir. CSIRO nümayəndəsi Yuçen Lin bildirib ki, Şanxay artıq yeraltı sularla bağlı sərt qaydalar sayəsində bu prosesin sürətini azaldıb.

Delta zonaları niyə vacibdir?

Çinin bir çox iri şəhəri çay deltalarında yerləşir. Bu ərazilərdə torpaq su ilə doymuş çöküntülərdən ibarətdir və zamanla sıxılır. Xüsusilə Yantszı və Çjuçzyan çay deltaları aşağı hündürlük, sürətli urbanizasiya və sənaye fəaliyyəti səbəbindən yüksək risk zonaları sayılır.

Alimlər bildirirlər ki, bu problem təkcə Çinlə məhdudlaşmır. Nyu-York, Cakarta və Manila kimi şəhərlər də oxşar risklə üzləşə bilər.

Nə etmək mümkündür?

Yeraltı su istifadəsinin məhdudlaşdırılması və suyun yenidən yerə qaytarılması torpağın çökməsini yavaşlada bilər. Bu isə daşqın riskini azaltmağa kömək edir.

Tədqiqatlar həmçinin risk xəritələrinin hazırlanmasının vacibliyini vurğulayır. 2024-cü ildə aparılan peyk analizləri Çinin böyük şəhərlərində genişmiqyaslı çökmə proseslərini aşkar edib.

Bu araşdırmalar göstərir ki, su resurslarının idarə olunması, tikinti planlaşdırılması və sahil zonalarının düzgün idarə edilməsi şəhərlərə dəniz səviyyəsinin artdığı şəraitdə vaxt qazandıran əsas amillərdir.